آسیب های دوقطبی کاذب گسست اجتماعی می آفرینند

رستم و سهراب، پدر و پسری هستند که ناآگاهی از هویت یکدیگر، آنان را در دو قطب میدان نبرد قرار می‌دهد. ناآگاهی ناشی از اختلاف دیدگاه و گرفتارشدن در منطق رویارویی، امکان شناخت و گفت‌وگو را از آنان می‌گیرد. سرانجام، رستم به دستِ خود فرزندش را از میان می‌برد و پس از آگاهی از حقیقت، با فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر روبه‌رو می‌شود . اختلاف دیدگاه ، طبیعتِ زیستِ اجتماعی است. تفاوت دیدگاه‌ها به عمیق‌تر شدن ارتباطات و رسیدن به ایده‌های خلاقانه‌تر وگشودن گره های ذهنی واجتماعی کمک می‌کند. از همین رو، اختلاف نظر، بخشِ اجتناب‌ناپذیر در روابط انسانی، کاری و اجتماعی است و اگر به درستی مدیریت شود، به رشد فکری و پیدایشِ راه‌حل‌های بهتر منجر می‌شود .

زمانی که اختلاف دیدگاه و تفاوت‌های طبیعی میان افراد و گروه‌ها ، آنها را به دو جبهه متقابل تبدیل می‌کند ،دوقطبی‌های کاذب و فرساینده پدید می آید. دوقطبی ها ، تقابل اجتماعی را می آفرینند و تقابل اجتماعی نیز به تضعیف امکان تفاهم و همکاری تبدیل می شود ودر نتیجه صف‌بندی‌های هویتی و تعارضی پدید می آید به‌گونه‌ای که هر دو سوی قطب می کوشند به‌جای ارزیابی دیدگاه‌ها بر اساس انطباق با عقل وتجربه و برخورداری از پشتوانه قوی استدلالی، توانایی جامعه برای گفت‌وگو، اعتماد، همکاری، انسجام واتحاد ملی را کاهش دهند. حاصل این وضعیت، فرسایش اعتماد، تضعیف همکاری ، تشدید اختلافات، گسست انسجام عمومی و هدررفتن ظرفیت‌های جامعه است.

یکم

اختلاف نظر در زندگی اجتماعی، طبیعی وحتی سودمند است تفاوت‌ها دیدگاهها به پشتوانۀ تجربه ودانش گوناگونی که هر کس به میزانی از آن بهره مند است، می‌تواند زمینه نقد، اصلاح و نوآوری را فراهم کند. اینکه پیامبر اکرم (ص) اختلاف امت خود را رحمت توصیف کرده است[1] ناظر به همین نگرش است. چه بسا نظر کودکی ،  برتر از نظر پیر با تجربه باشد

بر دمید اندیشه‌ای زان طفل خرد

پیر با صد تجربه بویی نبرد[2]

زمانی که اختلافِ دیدگاه ، مرزهای طبیعیِ زیست اجتماعی را در نوردد و با عبور از مرزها وحریم های اخلاقی سبب شود تا دو قطبی های کاذب و آسیب زننده پدید آید، مسئله دیگر آن نیست که چه کسی در طرف درست ایستاده است ، بلکه مسئله آن است که چه کسی یا کدام گروه باید پیروز شود. در چنین وضعیتی، امکانِ داشتن موضعِ مستقل، وتفکیک وامکان موافقت در یک موضوع و مخالفت در موضوعی دیگر، کاهش می‌یابد. گویی هرکس باید همه اندیشه خود را به یک اردوگاه فکری بسپارد .

یکی از نشانه‌های این وضعیت، جایگزین‌شدن شخصیتِ گوینده به‌جای اعتبار استدلال ،ارزش وانطباق سخنان او با حقیقت است. چنین رویکردی موررد نکوهش امام علی (ع) است .[3] اینکه اگر سخنی را اردوگاهی که ما به آن وابسته ایم بگوید ، درست وقابل پذیرش است وگرنه نادرست وغیر قابل پذیرش خواهد بود ؛ همان جایگزین کردن هویت وشخصیتِ فرد به جای انطباق سخنان ورفتارش با حقیقت است.  حقیقت هیچگاه نباید قربانی وابستگی های گروهی شود زیرا در این صورت نقد ودشمنی درهم می آمیزند وهمه چیز در قالب دو روایت متضاد تعبیر وتفسیر می شود.

خروج از دوقطبی های کاذب ، به معنی حذف تفاوت‌ها نیست، بلکه مدیریت منصفانه آنهاست. دوقطبی زمانی شکل می‌گیرد که اختلاف دیدگاه به دشمنی در روابط اجتماعی تبدیل شود؛ و خروج از آن زمانی آغاز می‌شود که بتوانیم با یک اندیشه مخالفت کنیم، بی‌آنکه صاحب آن اندیشه را از دایره احترام و مشارکت بیرون بگذاریم.

دوم

دو قطبی از جایی آغاز می شود که اختلاف نظر جای خود را به دشمن انگاری بدهد ورقیب به دشمن واختلاف به خصومت تبدیل شود  وافراد آن جامعه پیش از درک یکدیگر ، همدیگر را داوری کنند و حکم قطعی برای هم صادر کنند. در چنین وضعیتی انرژی های متراکم ، به جای گره گشائی از مسائل مشترک، صرفِ غلبه بر یکدیگر می شود. و در نهایت سرمایه های اجتماعی نادیده گرفته شده واعتماد ، قربانی تصلب وتعصب می شود. هنگامی که تعلق گروهی جای شایستگی را می‌گیرد، در واقع افراد یک جامعۀ دو قطبی به جای آنکه مرزهای بین حق وباطل را شناسایی ودر جبهۀ حق بایستند ، هموطنان خود را به همسو وغیر همسو تبدیل می کنند ودر طرفی که همسو می انگارند می ایستند  و به سادگی اختلاف بر سرِ راه حل ها را به اختلافات هویتی وشخصیتی تبدیل می کنند.و تمامِ حقیقت را متعلق به خود دانسته و دیگران را عاری از حقیقت می پندارند.

این همان دو قطبی کاذب است که رهبر شهید نیز آن را از ضربه های مهلک می دانست :" ایجاد دوجریانی، دوفرقه‌ای و دوقطبی از ضربه‌های مهلکی است که دشمن به‌دنبال آن است "[4]

وجه مشترک این نمونه‌ها آن است که افراد مسئله اصلی را فراموش می‌کنند. در هنگام بروز دوقطبی، واقعیت دیده نمی شود بلکه هر چیزی که روایت وایدۀ آنان را تایید کند را بر می گزینند. نخستین قربانی دوقطبی، پس زدنِ عقلانیت وخرد ورزی است. زیرا ستون فقراتِ جامعۀ دو قطبی را حجیت ظن تشکیل می دهد ویقین زدائی به سکۀ رایج تبدیل می شود ومحدودۀ دید کاهش می یابد ودر نهایت حقیقت به طور خود خواسته از دائرۀ دید خارج می شود و کیفیت تصمیم‌گیری در هر امری رو به افول می گذارد.

سوم

راهکار خروج از دوقطبی های کاذب صرفا به توصیه اخلاقی وپند واندرز محدود نمی‌شود؛ این هدف به تغییر رفتار وادبیات گفتگوی شهروندان ، پذیرش تفاوت دیدگاه، تجربۀ انصاف از سوی شهروندان،  عملکرد رسانه‌ها و کسب مهارت اختلاف ورزی، نیاز دارد.

نخستین راهکار،پذیرش تفاوت دیدگاه است. همانگونه که تفاوت های انسان ها در سبک زندگی وبسیاری از امور پذیرفته شده است، تفاوت در نگاه هم بسیار طبیعی است زیرا هر نگاهی با عقبۀ تجربی ودانشی ومحیطی پشتیبانی می شود . مهم این است که تفاوت دیدگاه طبیعی باشد و اصراری به تبدیلِ آن به امری آسیب زننده نداشته باشیم. طبیعی است در مرحلۀ عمل، این دیدگاههای متفاوت نیستند که اجرا می شوند بلکه دیدگاه حاکمیتی است که فرصت اجرا می یابد . به عبارت دیگر افراد باید بپذیرند که می توانند نظر متفاوتی داشته باشند ونظرِ متفاوت آنان به رسمیت شناخته می شود اما نباید اصرار به کرسی نشاندنِ نظر خود داشته باشند .یکی از آداب نظر متفاوت داشتن، پرهیز از تحمیل آن به دیگران است. 

دومین راهکار، تغییر ادبیات گفتگوهای از پیش داوری شده به گفتگوهای نیازمند درک است. اغلب افراد در هنگام گفتگو به جای آمادگی برای فهمیدن به دنبال فهماندن هستند واز همین رو ادبیات شخصِ فهماننده، ادبیات حق بجانب است وادبیات فهمیدن ، ادبیات با پیش فرض احتمال خطا است.تغییر این ادبیات می تواند انسان ها را از درک وفهم یکدیگر بهره مند کند.

سومین راهکار تجربه انصاف از سوی شهروندان یک جامعه است . اعتماد را نمی‌توان با توصیه ساخت؛ اعتماد محصول تجربه مکرر انصاف است. جامعه ای که اعتماد در آن آسیب دیده باشد، دو قطبی فرصت بیشتری برای شکل گیری می یابد وشهروندان نیز مستعد پذیرشِ آن خواهند بود

چهارمین راهکار، ایفایِ درست نقش رسانه هاست. رسانه هایی که مرز امنیت ملی ومنافع ملی را به درستی بشناسند از انعکاس نظراتِ تند وغیر مستند هر دو قطب بی آنکه راستی آزمایی کنند ، پرهیز می کنند. ومی کوشند نظرات افراد ایستاده در طیف ها را هم بازتاب دهند.

پنجمین راهکار، کسب مهارت اختلاف‌ورزی است که نیاز به آموزش وتمرین در مراکز آموزشی دارد. آموزش نحوۀ رویارویی با اختلافات وتفاوت ها وشیوۀ بررسی آنها ویافتن راههای خروج از اختلاف می تواند، جامعه را به سوی عقلانیت وخردورزی ونیز رفتارهای منطقی، سوق دهد.

چهارم

خروج از دوقطبی به معنای تاسیس جامعه‌ای بی‌اختلاف نیست؛ بلکه ساختن جامعه ای است که نظرات مخالف ومتفاوت شنیده شود ومشترکات آنها تکیه گاه رفعِ اختلافات قرار گیرد وتوانایی تبدیل اختلاف به تفاهم را در خود ایجاد کند. حذف اختلافات نه ممکن ونه راه گشا است بلکه باید کوشید تا قواعد مشترکی ایجاد کرد تا اختلافات را از دایرۀ خصومت ودشمن انگاری طرفِ مقابل به عرصۀ تفاهم مسئولانه تبدیل کند.

در دو قطبی های کاذب همواره منافع کوتاه مدت ، مصالح بلند مدت ملی را به حاشیه رانده، وجامعه را از حقوق خود محروم می کند. در جامعه عاری از دو قطبی، مدارا به معنی چشم پوشی از خطا نخواهد بود بلکه به معنی نقدِ خطا با حفظ کرامت وشان انسانی است که بر اساس فرهنگ قرآنی بین فرد وخطای او تفاوت ایجاد می کند.[5]

وحدت پایدار، محصول حذف تفاوت‌ها نیست؛ حاصل پذیرفتن قواعدی است که به تفاوت‌ها امکان هم‌زیستی می‌دهد.

اکنون که کشور ما درگیر جنگی ناخواسته وظالمانه است، بیش از هر زمانِ دیگری نیازمند پرهیز از دو قطبی ونشاندنِ انسجام ملی واتحاد به جای اختلافات ناشی از دو قطبی ها است. هنرِ همزیستی مسئولانه با وجود تفاوت ها اکنون به ضرورتی بیش از گذشته تبدیل شده است.