ریحانه اسکندری - یک زمانی کافی بود تیتراژ سریال «زیر تیغ» پخش شود تا اعضای خانواده، هرکدام از گوشه‌ای خودشان را به تلویزیون برسانند. «ترانه مادری»، «میوه ممنوعه»، «روزگار قریب»، «شب‌های برره» و «پایتخت» از آن دست سریال‌هایی بودند که تماشایشان به بخشی از زندگی روزمره خانواده‌های ایرانی تبدیل شده بود؛ قصه‌هایی که نه‌فقط مخاطبان را پای تلویزیون نگه می‌داشتند، بلکه فردای آن روز به موضوع گفت‌وگو در خانه، محل کار و جمع دوستان تبدیل می‌شدند. آن روزها برای تماشای یک سریال، انتخاب‌های چندانی وجود نداشت، اما تلویزیون می‌توانست میلیون‌ها نفر را با سلیقه‌ها و سن‌وسال‌های متفاوت، حول یک داستان مشترک جمع کند.
امروز اما ماجرا فرق کرده است. انبوه پلتفرم‌های نمایش خانگی، شبکه‌های ماهواره‌ای و دسترسی بی‌وقفه به سریال‌های ایرانی و خارجی، عادت تماشای مخاطبان را تغییر داده‌اند. دیگر نه همه در ساعت مشخصی پای یک شبکه می‌نشینند و نه لزوماً سریال‌های تلویزیونی می‌توانند به همان تجربه مشترک خانوادگی تبدیل شوند. حتی با وجود تولید و پخش مجموعه‌های متعدد، کمتر اثری از تلویزیون می‌تواند آن شور و همراهی جمعی را تکرار کند. اما آیا همه‌چیز به تغییر شیوه تماشا و گسترش انتخاب‌ها برمی‌گردد یا تلویزیون در این سال‌ها چیزی مهم‌تر را از دست داده است؛ همان پیوندی که میان قصه‌هایش و زندگی واقعی مخاطبان وجود داشت؟
آنتونیا شرکا، منتقد سینما، در گفت‌وگو با خبرآنلاین، معتقد است برای فهم این تغییر باید هم به تحول نظام رسانه‌ای و شیوه دسترسی مخاطبان به محصولات نمایشی توجه کرد و هم به مشکلاتی که صداوسیما در سال‌های اخیر در ارتباط با جامعه و مخاطبانش با آن روبه‌رو بوده است.
پایان دوران تماشای جمعی و یکپارچه
شرکا در توضیح اینکه چرا سریال‌های تلویزیونی در گذشته مخاطبان گسترده‌تری داشتند، ابتدا به محدود بودن گزینه‌های تماشا اشاره می‌کند. به اعتقاد او، در آن سال‌ها رسانه اصلی تولید و پخش سریال، تلویزیون بود و همین مسئله باعث می‌شد مخاطبان، با وجود تفاوت در سن، موقعیت اجتماعی و سلیقه، در زمان مشخصی پای یک شبکه بنشینند.
او می‌گوید: «در آن زمان پلتفرم‌هایی که امروز وجود دارند، در دسترس نبودند. بنابراین طبیعی بود که تلویزیون رسانه اصلی تولید و پخش سریال باشد و گزینه‌های ما هم محدود بودند. سریال‌ها در ساعت مشخصی پخش می‌شدند و مناسبت‌هایی مانند عید یا ماه رمضان هم در تعیین زمان پخش و جلب مخاطب نقش داشتند. به این ترتیب، خودبه‌خود شرایطی ایجاد می‌شد که همه در یک ساعت مشخص به یک شبکه مراجعه کنند و یک سریال را ببینند. حتی امکان تماشای تکرار سریال‌ها هم محدود و تابع زمان‌بندی مشخصی بود.»
اما این الگوی تماشا با گسترش رسانه‌های جدید به‌تدریج تغییر کرد. امروز مخاطب برای دسترسی به یک مجموعه نمایشی، دیگر وابسته به ساعت پخش تلویزیونی نیست. پلتفرم‌های نمایش خانگی، شبکه‌های ماهواره‌ای، شبکه‌های خارجی و حتی تلفن همراه، هرکدام بخشی از نیاز مخاطبان را پاسخ می‌دهند. در چنین شرایطی، زمان و مکان تماشا نیز دیگر محدودیت سابق را ندارد.
این منتقد سینما با اشاره به همین تغییر می‌گوید: «امروز تعداد سریال‌ها بیشتر شده و راه‌های دسترسی به آن‌ها هم گسترش پیدا کرده است. مخاطب می‌تواند از طریق پلتفرم‌ها، شبکه‌های غیرایرانی یا حتی تلفن همراه سریال تماشا کند. ممکن است اعلام شود قسمت جدید یک مجموعه جمعه در ساعت مشخصی منتشر می‌شود، اما مخاطب می‌تواند آن را در هر زمان دیگری که بخواهد ببیند. بنابراین دیگر آن تمرکز و یکپارچگی سابق وجود ندارد.»
از نگاه شرکا، این پراکندگی تنها به شیوه تماشا محدود نمانده و به شکل‌گیری سلیقه‌های متنوع‌تر نیز منجر شده است. وقتی مخاطب به مجموعه گسترده‌ای از تولیدات داخلی و خارجی دسترسی دارد، طبیعی است که انتخاب‌هایش نیز از چارچوب محدود تلویزیون فراتر برود.
او توضیح می‌دهد: «وقتی منِ مخاطب راه‌های دسترسی متعددی به سریال‌های ایرانی و خارجی دارم، طبیعتاً سلیقه‌ام هم متنوع‌تر می‌شود. ممکن است من و فردی که هم‌سن من است، یا کسی که در شهر دیگری زندگی می‌کند و شغل متفاوتی دارد، محصولات نمایشی کاملاً متفاوتی را انتخاب کنیم. همین گستردگی انتخاب‌ها باعث شده از آن وضعیت یکپارچه‌ای که همه فقط روی یک رسانه و یک منبع پخش متمرکز بودند، فاصله بگیریم.»
صداوسیما؛ رسانه‌ای که ارتباطش با مخاطب قطع شده است
با این حال، پراکندگی مخاطبان و افزایش گزینه‌های تماشا، تنها بخشی از ماجراست. مسئله مهم‌تر، وضعیت تولیدات خود تلویزیون و ناتوانی آن در حفظ ارتباط با مخاطبانی است که زمانی بخش بزرگی از اوقات فراغتشان را با سریال‌های این رسانه می‌گذراندند.
شرکا معتقد است صداوسیما در سال‌های گذشته بخش مهمی از ظرفیت‌های خود را از دست داده و دیگر مانند گذشته نمی‌تواند محل رجوع مخاطبان برای تماشای آثار نمایشی باشد.
او می‌گوید: «فکر می‌کنم ما سال‌هاست که از صداوسیما عبور کرده‌ایم. دیگر صداوسیما رسانه‌ای نیست که خیلی‌ها پای آن بنشینند و برنامه‌های مورد علاقه‌شان را پیدا کنند و دنبال کنند. اگر هم در این سال‌ها سریال‌هایی ساخته شده‌اند که توانسته‌اند محبوبیتی به دست بیاورند، تعدادشان بسیار محدود بوده است. نمونه‌ای مثل «پایتخت» در این میان وجود دارد، اما چنین آثاری استثنا هستند. تازه بخشی از سازندگان این مجموعه‌ها هم در گذر زمان به پلتفرم‌های نمایش خانگی پیوسته‌اند.»
به اعتقاد این منتقد، صداوسیما در طول سال‌ها نه‌تنها نتوانسته از امکانات و ظرفیت‌های خود برای تقویت تولیدات نمایشی استفاده کند، بلکه بخشی از سرمایه انسانی فعال در این رسانه نیز به سمت شبکه‌های دیگر و تولیدات خارج از تلویزیون رفته است. در نتیجه، دیگر نمی‌توان تمام توان حرفه‌ای و تخصصی تولید سریال در کشور را در ساختار تلویزیون جست‌وجو کرد.
اما از نظر او، مهم‌ترین مشکل صداوسیما را باید در فاصله گرفتن این رسانه از واقعیت اجتماعی امروز ایران جست‌وجو کرد؛ فاصله‌ای که به‌تدریج در محتوای سریال‌ها و جهان داستانی آن‌ها نیز بازتاب پیدا کرده است.
شرکا در این‌باره توضیح می‌دهد: «صداوسیما از واقعیت جاری در جامعه ما فاصله گرفته است. این مشکل را در سینما هم می‌توان دید، اما درباره سریال‌ها، گاهی آنچه تماشا می‌کنیم انگار می‌تواند در هر زمان و مکان دیگری هم اتفاق بیفتد. نمی‌توانیم ارتباط و پیوند مشخصی میان آنچه در سریال می‌بینیم و ایران و وضعیت اجتماعی امروز کشور پیدا کنیم. همین مسئله باعث می‌شود مردم دلزده شوند و اساساً سراغ محصولات نمایشی صداوسیما نروند.»
وقتی کیفیت تولید به چرخه اقتصادی وابسته نیست
یکی دیگر از پرسش‌های مهم درباره وضعیت سریال‌های تلویزیونی، کیفیت فنی برخی از تولیدات سال‌های اخیر است؛ آثاری که گاهی حتی در ابتدایی‌ترین مؤلفه‌های تصویربرداری و اجرای فنی نیز با ضعف‌هایی روبه‌رو هستند. این مسئله در شرایطی مطرح می‌شود که صداوسیما از بودجه و امکانات قابل توجهی برخوردار است و انتظار می‌رود محصولات آن از استانداردهای حرفه‌ای مناسبی برخوردار باشند.
شرکا برای توضیح این وضعیت، به تفاوت سازوکار اقتصادی تولید سریال در تلویزیون و پلتفرم‌های نمایش خانگی اشاره می‌کند. به باور او، زمانی که تولید یک محصول فرهنگی در قالب یک صنعت و بر اساس چرخه درآمد و بازگشت سرمایه تعریف شود، کیفیت و جذابیت اثر اهمیت مستقیم‌تری پیدا می‌کند؛ چراکه میزان استقبال مخاطب می‌تواند بر درآمد و ادامه فعالیت مجموعه تولیدکننده تأثیر بگذارد.
او می‌گوید: «وقتی تولید یک محصول فرهنگی قرار نیست در قالب یک صنعت و با یک چرخه مالی و درآمدی شکل بگیرد، شرایط متفاوت می‌شود. در پلتفرم‌ها، به هر حال یک چرخه اقتصادی وجود دارد؛ هم از محل تبلیغاتی که انجام می‌شود و هم از طریق اشتراک‌هایی که مخاطبان تهیه می‌کنند. هرچه سریالی برای مردم جذاب‌تر باشد، احتمال اینکه مخاطبان برای تماشای آن اشتراک بخرند بیشتر است. از طرف دیگر، محصولات و برندهای مختلف هم برای تبلیغ در سریال‌هایی که مخاطب بیشتری دارند، تمایل بیشتری نشان می‌دهند. به این ترتیب، یک گردش مالی حول تولید اثر شکل می‌گیرد.»
او در مقابل، ساختار دولتی صداوسیما را یکی از عواملی می‌داند که می‌تواند انگیزه اقتصادی و ضرورت جلب رضایت مخاطب را در این رسانه کم‌رنگ کند.
شرکا ادامه می‌دهد: «اما در صداوسیما چون ساختار کاملا دولتی است، انگار چندان اهمیتی ندارد که مردم یک سریال را ببینند یا نبینند و از آن خوششان بیاید یا نیاید. گویی با یک فرصت از دست‌رفته مواجه هستیم. بخشی از اینکه تلویزیون دیگر نمی‌تواند مخاطبانش را پای سریال‌های خود جمع کند، به این برمی‌گردد که ذائقه مخاطبش را گم کرده و دیگر آن را نمی‌شناسد.»
مخاطب دیگر خودش را در تلویزیون پیدا نمی‌کند
شاید مهم‌ترین بخش تحلیل شرکا به همین مسئله بازگردد: گسست میان زندگی واقعی مردم و جهان بازنمایی‌شده در سریال‌های تلویزیونی. در واقع، آنچه زمانی به شکل‌گیری تجربه مشترک تماشا کمک می‌کرد، فقط محدود بودن تعداد شبکه‌ها یا ساعت پخش نبود؛ مخاطب می‌توانست با شخصیت‌ها، روابط، مسائل و موقعیت‌هایی ارتباط برقرار کند که برایش آشنا بودند و بخشی از زندگی اجتماعی خود را در آن‌ها می‌دید.
اما وقتی این پیوند از میان برود، حتی افزایش تعداد تولیدات و اختصاص بودجه‌های بیشتر نیز لزوماً به معنای بازگشت مخاطب نخواهد بود. مسئله تنها ساختن یک داستان سرگرم‌کننده نیست؛ مخاطب باید بتواند جهان داستان را باور کند و نسبتی میان آن و تجربه زیسته خود بیابد.
شرکا در جمع‌بندی دیدگاهش تأکید می‌کند: «همان‌طور که گفتم، صداوسیما سال‌هاست حلقه ارتباطی خودش را با وضعیت اجتماعی امروز ایران از دست داده است. در چنین شرایطی مردم احساس نمی‌کنند میان زندگی واقعی‌شان و آنچه در سریال‌های صداوسیما نمایش داده می‌شود، پیوندی وجود دارد. انگار صداوسیما در سیاره دیگری زندگی می‌کند و مردم در سیاره‌ای دیگر. پلتفرم‌ها هم در سیاره دیگری هستند. آن یکپارچگی‌ای که در دهه ۷۰ و ۸۰ و حتی پیش از آن وجود داشت، از بین رفته است. مردم دیگر هویت خودشان را روی صفحه کوچک تلویزیون نمی‌بینند و در آن پیدا نمی‌کنند. انگار آنچه نمایش داده می‌شود، متعلق به آن‌ها نیست و همین مسئله باعث شده صداوسیما مقبولیت خود را از دست بدهد.»
شاید تفاوت اصلی میان سریال‌های پرمخاطب گذشته و بخش مهمی از تولیدات امروز تلویزیون را باید در همین نقطه جست‌وجو کرد. زمانی تلویزیون یکی از معدود پنجره‌های ورود به جهان داستانی بود و خانواده‌ها، فارغ از تفاوت سلیقه‌ها، تجربه‌ای مشترک از تماشای آن داشتند. امروز اما مخاطب انتخاب‌های بی‌شماری دارد و دیگر ضرورتی برای ماندن پای رسانه‌ای که نتواند با زندگی و دغدغه‌هایش ارتباط برقرار کند، احساس نمی‌کند.
از این منظر، بازگشت مخاطب به تلویزیون را نمی‌توان صرفا با افزایش تولید یا ساخت مجموعه‌هایی با موضوعات عامه‌پسند محقق کرد. پیش از هر چیز، باید دوباره نسبتی میان جهان سریال‌ها و جهان واقعی مخاطبان شکل بگیرد؛ نسبتی که زمانی یکی از مهم‌ترین دلایل دور هم جمع شدن خانواده‌ها پای تلویزیون بود.
۵۹۲۴۴
نظر شما