به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از روابط عمومی موزه هنرهای معاصر تهران، دومین نشست از سلسله نشستهای مرتبط با نمایشگاه «در جستجوی ایران» عصر دوشنبه ۲۵ آبان ماه در کتابخانهٔ موزه برگزار شد. این نشست با دبیری ندا تولایی و با حضور ایمان افسریان (نقاش، پژوهشگر و مدیرمسئول نشریهٔ «حرفه: هنرمند») و دکتر امیر مازیار (مدرس، نویسنده و پژوهشگر) به بررسی پرسش محوری «آیا اساساً میتوان از چیزی به نام هنر ایرانی سخن گفت؟» اختصاص یافت.
ندا تولایی، دبیر نشست، در آغاز هدف نشست را چنین بیان کرد: قرار است گفتگو، حول یک سؤال بنیادین شکل بگیرد؛ آیا اساساً میتوان از «هنر ایرانی» سخن گفت؟ و در مواجهه با این اصطلاح، چه پیشفرضی در ذهن شنونده شکل میگیرد و چه توقعی از تعریف آن داریم؟
او توضیح داد که پرسش اصلی این است که آیا هنر ایرانی بر اساس جغرافیای فرهنگی ایران تعریف میشود یا بر اساس فرمهایی که ذات آنها را ایرانی میدانیم. آیا این اصطلاح موفق شده است تفاوتهای دورههای تاریخی، مسائل سیاسی، تغییرات اجتماعی و زمینههای اقلیمی را در دل خود جای دهد؟ یا توقع همیشه این بوده است که مجموعهای از معیارهای ثابت، این هنر را صرفنظر از دورهٔ خلق آن — از دوران مغول تا صفوی، مشروطه یا معاصر — حفظ کند؟ و پرسش اساسی دیگر این است که این نامگذاری توسط چه کسانی انجام شده و منجر به تسهیل چه روندی می شود؟
ایمان افسریان سخنان خود را با طرح دو پرسش آغاز کرد: آیا هنر ایرانی وجود دارد؟ و تعامل دربارهٔ نامگذاری تاریخ هنر و امکان شناخت یک سنت چیست؟ او تأکید کرد که وقتی از هنر ایرانی سخن میگوییم، با پرسشی فراتر از نامگذاری چند اثر روبهرو هستیم؛ پرسش اصلی این است که آیا میتوان از نوعی تجربهٔ تاریخی و فرهنگی سخن گفت که در طول زمان صورتهای خاصی از اندیشیدن، دیدن و آفرینش هنری پدید آورده است.
افسریان با ارجاع به ادوارد سعید و کتاب «شرقشناسی» توضیح داد که «شرق» در بسیاری از صورتبندیهای تاریخی، نه صرفاً نامی جغرافیایی، بلکه مفهومی در تقابل با غرب است؛ تصویری از «دیگری» که در برابر آن، خود تعریف میشود. به گفتهٔ او، مسئله فقط این نیست که آیا آثار شرق ویژگی مشترک دارند یا نه؛ مسئله این است که چه کسی و از چه جایگاهی این آثار را در یک مقولهٔ واحد نامگذاری میکند.
او با اشاره به اصطلاح «هنر اسلامی» تصریح کرد که این اصطلاح بیش از یک قرن است در دانشگاهها و موزههای غربی به کار میرود و با حمایت کشورهای عربی و ترکیه جا افتاده است. او بهطور مشخص به انستیتوی جهان عرب در پاریس اشاره کرد که نیمی از بودجهٔ آن را فرانسه و نیمی را کشورهای عربی تأمین میکنند و هزینههای هنگفتی صرف تثبیت این مفهوم میشود. به گفتهٔ او، بخش بزرگی از آثاری که ذیل «هنر اسلامی» دستهبندی شدهاند، آثار هنر ایران هستند.
افسریان با اشاره به پروژههای بزرگ کلکسیونسازی در قطر و ابوظبی و صرف مبالغ هنگفت در بیست سال اخیر، نتیجه گرفت که «هنر اسلامی» نیز مقولهای برساختی و ذیل مفاهیمی چون قدرت پدیدار میشود.
او توضیح داد که برخی پژوهشگران برای نسبت دادن ماهیت واحد به این آثار، از تعابیری مانند «هنر مردمان مسلمان» استفاده میکنند و به جای روایتهای کلان، به مطالعات جزئی روی میآورند. به گفتهٔ او، این روش دستاوردهای مهمی داشته، اما کنار گذاشتن همهٔ مقولات کلان، امکان شناخت سنتهای تاریخی و فرهنگی گسترده را از دست میدهد.
افسریان تأکید کرد که نامگذاری در بسیاری از موارد، ساختن موضوع شناخت نیز هست و مرزبندیهای پژوهشی، چه خودآگاه و چه ناخودآگاه، ذیل گفتمانی قرار میگیرند که مفهومی خاص از قدرت را میسازد و تحکیم میبخشد. او با احتیاط از نگاه چپ فاصله گرفت و گفت قدرت، بزرگترین دستاورد نوع بشر است اما خودآگاهی نسبت به نظم نمادینی که در آن کار میکنیم اهمیت دارد. به گفتهٔ او، تاریخ هنر را نمیتوان جدا از تاریخ نهادها و قدرتهایی مطالعه کرد که آن را تألیف و بازنمایی میکنند.
افسریان وضعیت پژوهشگر ایرانی را دوگانه توصیف کرد: از یک سو باید نسبت به مقولات ساختهشده در تاریخ جهانی حساس باشد و از سوی دیگر مراقب باشد امکان شناخت یک سنت تاریخی و فرهنگی را از دست ندهد. یکی از راهحلهای پیشنهادی، جایگزینی «هنر ایران» با «هنر ایرانی» است؛ زیرا «هنر ایرانی» ممکن است این تصور را ایجاد کند که نوعی ذات یا ماهیت واحد وجود دارد، در حالی که ایران سرزمینی متنوع است. در مقابل، «هنر ایران» میتواند به آثاری اشاره کند که در محدودهٔ جغرافیایی ایران تولید شدهاند، بدون ادعا دربارهٔ ماهیت مشترک آنها.
او در بخش پایانی سخنان خود به مسئلهٔ ترجمهٔ واژهٔ «هنر» و معادل اروپایی آن (Art) پرداخت و گفت یکی از اصلیترین نقاط بحران از همین جا شروع میشود. به گفتهٔ او، مفهوم Art بهتدریج وارد مفهوم «هنر» شد و آن را بسیار گسترده کرد.
او خاطرنشان کرد که رواج یک اصطلاح و اعتبار معرفتی آن دو مسئلهٔ متفاوت است و هیچ نهادی بیرون از تاریخ و مناسبات قدرت قرار ندارد.
امیر مازیار در ادامهٔ نشست، بحث را با تمرکز بر مفهوم «هنر ایران» و برداشتهای ذاتگرایانه از آن پی گرفت. او تأکید کرد که میتوان از هنر ایران سخن گفت، اما نباید این تعبیر را به معنای وجود ذاتی ثابت یا ویژگیهایی همیشگی در همهٔ آثار ایرانی دانست. مازیار ضمن قدردانی از پژوهشگرانی که برای شناخت و پاسداشت میراث فرهنگی ایران کوشیدهاند، گفت نقد دیدگاههای آنان به معنای نادیده گرفتن ارزش تلاشهایشان نیست.
مازیار پرسش از هنر ایران را به پرسشی بنیادینتر دربارهٔ چیستی ایران و ایرانی پیوند داد. او ایران را واقعیتی تاریخی و فرهنگی دانست، نه مفهومی نژادی، قومی، دینی، زبانی یا جغرافیاییِ ثابت. به گفتهٔ او، ایران در بستر تعامل و دگرگونیهای تاریخی شکل گرفته و در طول زمان، اندیشهها، شیوههای زندگی، ساختارهای اقتصادی، شهرنشینی و باورهای دینی در آن تغییر کردهاند.
او با نقد نگاههای شرقشناسانه و اروپامحور توضیح داد که برخی روایتها برای اروپا تاریخ و تحول قائلاند، اما فرهنگهای غیراروپایی را ایستا یا فاقد تاریخ تصویر میکنند. مازیار گفت این نگاهها، در کنار برداشتهای نژادی، زبانی و دینی، بر تصور ایرانیان از هویت خود نیز اثر گذاشتهاند و گاه تصویری سادهشده از ایران ساختهاند؛ تصویری که در آن، ایران و ایرانی با چند ویژگی ثابت تعریف میشود و دگرگونیهای تاریخیاش نادیده میماند.
او تأکید کرد که تأثیرپذیری از فرهنگهای دیگر، ایرانی بودن را نفی نمیکند. اندیشهها و عناصر فرهنگیِ یونانی و دیگر سنتها در طول تاریخ وارد ایران شده و در تعامل با فرهنگهای این سرزمین دگرگون شدهاند. از نظر او، بهجای جستوجوی خلوص یا ویژگیهای تغییرناپذیر، باید روند شکلگیری و تحول فرهنگ ایران را در بستر تاریخی آن بررسی کرد.
مازیار یکی از پیامدهای رویکردهای ذاتگرایانه را عدم تاریخنگاری دقیق هنر ایران دانست. او گفت تعریف هنر ایرانی با چند ویژگی کلی، پژوهش را از بررسی آثار، متون و زمینههای تاریخی آنها بازمیدارد. برای شناخت آثار و هنرمندانی چون رضا عباسی، به گفتهٔ او، باید پیوند آنها را با شرایط سیاسی و اقتصادی، حامیان، مناسبات درباری و اندیشههای زمانهشان مطالعه کرد.
او همچنین به روایتهایی انتقاد کرد که تاریخ هنر ایران را در دورهٔ صفویه پایانیافته میدانند و دورههای بعد، از جمله هنر قاجار و بعد از آن را کماهمیت میشمارند. مازیار این نوع دورهبندی را متأثر از برخی روایتهای شرقشناسانه و موزهای دانست و تأکید کرد که تاریخ هنر باید تا روزگار معاصر ادامه پیدا کند. او افزود که ویژگیهایی مانند هندسه، رنگ یا نسبت فضای پُر و خالی نیز بهتنهایی نمیتوانند معیار تعریف هنر ایرانی باشند و هنر را نباید به ویژگیهای صوری یا زیبایی بصری صرف محدود کرد. در واقع در رویکردهای ذاتگرایانه به ایران و هنر ایران نوعی رویکرد صورتگرایانه به هنر ایران هم وجود دارد که راه را بر درک عمیق فرهنگی و تاریخی هنر ایران میبندد.
مازیار اضافه کرد هنر ایران به هیچ آموزه صوری یا تکرار و اقتباس شکلهای گذشته یا پیروی از قواعد زییاییشناختی واحد محدود نیست. هنرمند امروز میتواند از فنون و دانش روز بهره بگیرد و در عین حال، تجربه و مسائل جامعهٔ خود را بشناسد و در نظر بگیرد. از نظر او، همین پیوند با زمانه و جامعه میتواند زمینهٔ شکلگیری هنر ایران در روزگار کنونی را فراهم کند.
وی در پایان سخنانش گفت: «من که فرزند این جهانم؛ اگر فرزند این فرهنگ باشم، باید بدانم کجا زندگی میکنم، در کدام تاریخ زیستهام و در برابر چه هستم؛ باید جامعهام را فراموش نکنم.» او تأکید کرد که هنر زمانی از آنِ این سرزمین میشود که از دل تجربهٔ زیسته و مسائل جامعهٔ خود هنرمند برخاسته باشد.
در جمعبندی نشست، ایمان افسریان بر نقش نامگذاری، نهادها و قدرت در شکلگیری مفاهیمی چون «هنر شرقی» و «هنر اسلامی» تأکید کرد. امیر مازیار نیز با رد تلقیِ ذاتگرایانه از هنر ایران، بر ضرورت شناخت تاریخمند فرهنگ و هنر این سرزمین تأکید داشت.
۵۹۲۴۳





نظر شما