«در سرزمین ما، باران از گلوله ساخته شده است» / هنرمندان فلسطینی با خشم، اندوه و سرسختی به گذشته می‌نگرند

سیمون فتّال در سال ۲۰۰۶ نام مکان‌هایی را که از سال ۱۹۴۸ به این‌سو به‌طور جدایی‌ناپذیری با کشتارهای جمعی در سرزمین شام پیوند خورده‌اند، بر لوح‌های بازالتی نقاشی کرد: دیر یاسین، جنین، قانا و صبرا. در میان این نام‌ها، شعری از ایتل عدنان با همان خط عربی نقش بسته است: «در سرزمین‌های خشک‌سالی‌زده ما، باران برای همیشه از گلوله ساخته شده است.»

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، اثر فتّال، که جنایت‌ها و فجایع را بر ماده‌ای ثبت می‌کند که زمانی به شکل گدازه از دل زمین فوران کرده و سپس به سنگ بدل شده است، مقدمه نمایشگاهی است که آن هم ثبت تاریخ را با خشمی گاه سوزان و گاه سرد درهم می‌آمیزد.

آخرین مورد از کشتارهایی که نامشان در این اثر آمده، یعنی کشتار صبرا، به دست شبه‌نظامیان فالانژ مسیحی لبنان و در جریان اشغال بیروت از سوی نیروهای اسرائیلی در سال ۱۹۸۲ رخ داد. این کشتار همچنین الهام‌بخش شعر «ستایش سایه بلند» از محمود درویش شد؛ شعری که بخشی از عنوان این نمایشگاه از آن گرفته شده است. درویش که آن زمان در بیروت در تبعید به سر می‌برد، در این شعر با دریا همچون نمادی از آوارگی و حافظه فلسطینی بازی می‌کند و مردمی را که در سراسر شرق مدیترانه پراکنده شده‌اند، به یکدیگر و به سرزمین مادری‌شان پیوند می‌دهد. آثار خشمگین، اندوه‌بار و سرسختانه این هنرمندان ــ که بیشترشان فلسطینی‌اند ــ نیز تاریخ ملیِ آکنده از رنج را با فرهنگ جهان‌وطنی سرزمین شام و جهانی که امروز در آن زندگی می‌کنیم و اجزایش به هم پیوند خورده‌اند، درهم می‌تنند.

«در سرزمین ما، باران از گلوله ساخته شده است» / هنرمندان فلسطینی با خشم، اندوه و سرسختی به گذشته می‌نگرند
نقاشی‌هایی با طنزی تلخ؛ اثر «سطح دریا» از خلیل رباح، ۲۰۱۷. عکس: خلیل رباح

یکی از درس‌های آثار این نمایشگاه آن است که زندگی در تبعید به معنای انتظار کشیدن است. کنار یادمان فتّال، روی زمین، چمدانی قرار دارد که حازم حرب در سال ۲۰۰۶ هنگام خروج از غزه با خود برده است. بالای آن نیز دو کلاژ عکسی قاب‌شده دیده می‌شود که به فرودگاه بین‌المللی غزه اشاره دارند؛ فرودگاهی که چهار سال پیش از آن، ارتش اسرائیل آن را با بولدوزر ویران کرده بود. این اشیا پرسشی را پیش می‌کشند: این هنرمند چه زمانی، و اصلاً آیا روزی، می‌تواند به خانه‌اش بازگردد؟ و چه کسی درباره این بازگشت تصمیم خواهد گرفت؟ احساس ناتوانی و اضطراب ناشی از چنین وضعیتی را می‌توان در چهره افرادی دید که رولا حلوانی از آنان در ایست‌های بازرسی فلسطین عکاسی کرده است.

طارق الغصین هرگز پا به کشور خود نگذاشت. او که در کویت و از پدر و مادری فلسطینی متولد شده بود، هویت چندپاره خود را در مجموعه‌ای از عکس‌های تأمل‌برانگیز بررسی کرد که در این نمایشگاه روی جعبه‌های نورانی به نمایش درآمده‌اند. خودِ هنرمند در این خودنگاره‌ها از ترکیب ناآرام‌کننده نمادها ــ به‌ویژه چفیه سیاه‌وسفیدی که صورتش را می‌پوشاند ــ با مکان‌هایی همچون باند فرودگاه، میدان تیراندازی و کشتارگاه سر برمی‌آورد. تصویری از این هنرمند که در سال ۲۰۲۲ درگذشت و همچون شخصیت سرگردان نقاشی کاسپار داوید فریدریش به دریا خیره شده است، بیش از آنکه شکوه و عظمت چشم‌انداز سرزمین مادری را تداعی کند، خشم ناشی از جدایی سوژه از سرزمین خود را برمی‌انگیزد.

«در سرزمین ما، باران از گلوله ساخته شده است» / هنرمندان فلسطینی با خشم، اندوه و سرسختی به گذشته می‌نگرند
مجموعه «جنبش‌های آزادی‌بخش»، آفریقای جنوبی، ۱۹۸۶؛ اثر عبدالحی مسلم زراره. عکس: شفیق نالاکات / عبدالحی مسلم زراره

کسانی که نمی‌توانند سرزمین مادری خود را ببینند، ناچارند آن را در ذهن و خیال خود بازآفرینی کنند؛ شاید به همین دلیل است که بسیاری از قصه‌گویان، تبعیدی‌اند. بسما الشریف نیز که مانند بسیاری دیگر از فلسطینیان مهاجر در منطقه خلیج فارس متولد شده، در ابتدا قصد داشت یک «داستان عاشقانه» متعارف را در سرزمین شام روایت کند. اما او درگیر شبکه‌ای از ملی‌گرایی و هویت شد که ناگزیر زندگی شخصیت‌های داستانش را شکل می‌دهد. به این ترتیب، اثر داستانی پیچیده او به‌جای آنکه صرفاً یک روایت عاشقانه باشد، از طریق ویدئو، عکس و طراحی‌های گیاه‌شناختی از گونه‌های «بومی» و «مهاجم»، گواهی بر ناممکن بودن جداسازی داستان زندگی هر فرد از شرایط اجتماعی و سیاسی‌ای می‌شود که آن را احاطه کرده‌اند. این واقعیت در چنین بستر تاریخی ملتهبی بیش از هر زمان دیگری آشکار است. اثر یادآوری می‌کند که خلق هنر صرفاً برای هنر، امتیازی است که تنها شمار اندکی از آن برخوردارند؛ امتیازی که به مدد بی‌عدالتی‌هایی ممکن شده که حتی اگر از چشم پنهان بمانند، از واقعیتشان چیزی کم نمی‌شود.

اینکه فلسطین «سرزمین شیر و عسل» است، نه‌تنها کلیشه‌ای آشناست ــ چنان‌که عنوان کنایه‌آمیز یکی از چیدمان‌های نمایشگاه، با چمن مصنوعی و گلدان‌های گیاه، به آن اشاره می‌کند ــ بلکه دیگر حقیقت هم ندارد. دست‌کم در روایت خلیل رباح چنین نیست. نقاشی‌های طعنه‌آمیز او از تابلوهای راهنمایی که در چشم‌اندازهای خشک و بی‌آب‌وعلف، مسیر رسیدن به پهنه‌های آبی را نشان می‌دهند، یادآور این واقعیت‌اند که تخریب محیط‌زیست طبیعی، دست‌کم از دوران رومیان، یکی از راهبردهای اشغال بوده است. جمله تاسیتوس، مورخ رومی، نیز به همین معنا اشاره دارد: «سرزمین را به بیابان بدل می‌کنند و نامش را صلح می‌گذارند.»

تصاویر باران، خشکسالی، آب و دریا که در سراسر این نمایشگاه تکرار می‌شوند و در نمایشگاه مجاور، شامل نقاشی‌های گروه هنری غزه، «التقاء»، نیز حضور دارند، صرفاً استعاره‌هایی شاعرانه نیستند.

«در سرزمین ما، باران از گلوله ساخته شده است» / هنرمندان فلسطینی با خشم، اندوه و سرسختی به گذشته می‌نگرند
«در سرزمین‌های خشک‌سالی‌زده ما، باران برای همیشه از گلوله ساخته شده است»، اثر سیمون فتّال، ۲۰۰۶. عکس: سیمون فتّال

با وجود آنکه این نمایشگاه تاریخ فلسطین را از منظر فلسطینیان روایت می‌کند و آثارش از مجموعه بنیاد مستقر در امارات متحده عربی به امانت گرفته شده‌اند؛ بنیادی که سال‌هاست از آرمان فلسطین حمایت می‌کند، تنها جایی که نمایشگاه به شعارزدگی تبلیغاتی نزدیک می‌شود، اختصاص سه سالن به آثار عبدالحی مسلم زراره است.

اینکه نقش‌برجسته‌های نقاشی‌شده او قهرمانان فلسطینی را در حال نبرد با سگ‌های امپریالیسم نشان می‌دهند و ماهیتی تبلیغاتی دارند، لزوماً به معنای خارج شدنشان از قلمرو هنر نیست. کافی است به کلاژهای عکسی ضدنازی جان هارتفیلد، پوسترهای انقلابی ال لیسیتسکی یا بخش عمده نقاشی‌های تاریخی از رهبران سیاسی و نمادهای مذهبی فکر کنیم. بااین‌حال، نمایشگاه می‌توانست با انتخاب تعداد کمتری از آثار زراره، بهتر عمل کند؛ به‌ویژه اگر این کار فضایی برای نمایش آثار هنرمندانی چون امیلی جاکیر و مونا حاتوم فراهم می‌کرد؛ هنرمندانی که آثارشان در مجموعه بنیاد هنر شارجه حضور دارد، اما به شکلی غیرمنتظره در این نمایشگاه غایب‌اند.

بااین‌حال، آثار عبدالحی به پیوند دادن روایت فلسطین با مبارزات ضد امپریالیستی، از شیلیِ دوران پینوشه تا آفریقای جنوبیِ دوران آپارتاید، کمک می‌کنند. در بستر این ساختمان که پیش‌تر بیمارستان نظامی بوده، یکی از برجسته‌ترین آثار، نقاشی‌ای است که اعتصاب‌کنندگان غذای زندان میز را گرامی می‌دارد؛ زندانیانی که در سال ۱۹۸۱ جان باختند. این اثر بر پیوند میان جمهوری‌خواهی ایرلندی و استقلال فلسطین تأکید می‌کند؛ پیوندی که تا امروز پابرجا مانده و زمینه‌ساز برگزاری چنین نمایشگاه صریح و بی‌پرده‌ای در یک نهاد فرهنگی با بودجه عمومی شده است.

این اثر یادآوری دیگری است بر اینکه هنر را هرگز نمی‌توان به‌طور کامل از نظام‌های سیاسی، اقتصادی و مهاجرتی‌ای جدا کرد که جوامع محل زندگی ما را شکل می‌دهند؛ دست‌کم تا زمانی که به آرمان‌شهری جمعی دست نیافته‌ایم. تا آن زمان، این نمایشگاه به‌موقع و تأمل‌برانگیز که هنرمندان فلسطینی را در کانون توجه قرار داده، کارکردی را محقق می‌کند که جان برگر، منتقد بزرگ هنری که این ماه صدمین سال تولدش است، برای هنر قائل بود: نشان دادن آنچه گذشته بر آن رفته است به آینده؛ و تبدیل هنر به «محل تلاقیِ نادیدنی‌ها، تقلیل‌ناپذیرها و ماندگارها».

5959

کد مطلب 2304690

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
2 + 1 =

آخرین اخبار