به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، بحث درباره وحدت و پرهیز از تفرقه در میان مسلمانان، از نخستین قرون اسلامی تاکنون یکی از محورهای مهم در اندیشه سیاسی و اجتماعی اسلام بوده است.
در قرآن کریم آیات متعددی به این موضوع اشاره دارند. مشهورترین آنها آیه ۱۰۳ سوره آل عمران است که میفرماید:
«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا».
مفسران این آیه را دعوتی روشن به وحدت جامعه اسلامی دانستهاند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، «حبل الله» را مجموعهای از معارف و تعالیم الهی میداند که مسلمانان باید با تمسک به آن از پراکندگی و نزاع دوری کنند.
از منظر اندیشه سیاسی اسلامی، تفرقه تنها یک اختلاف ساده میان افراد یا گروهها نیست؛ بلکه وضعیتی است که میتواند به تضعیف قدرت اجتماعی و سیاسی امت اسلامی منجر شود. بسیاری از اندیشمندان مسلمان معتقدند که جامعه اسلامی هنگامی توان ایفای نقش تمدنی خود را دارد که در اصول اساسی و هویت جمعی خود دچار شکاف نشود.
در تاریخ اسلام نیز نمونههای متعددی از آثار تفرقه دیده میشود. اختلافات سیاسی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و شکلگیری نزاعهای داخلی در دورههای مختلف، از جمله مسائلی است که همواره در تحلیلهای تاریخی مورد توجه قرار گرفته است. برخی پژوهشگران بر این باورند که بخش قابل توجهی از ضعف سیاسی مسلمانان در دورههای بعدی، ریشه در همین اختلافات و پراکندگیها داشته است.
اما مسئله تفرقه تنها به حوزه سیاست محدود نمیشود و با مسئله هویت مذهبی نیز پیوند عمیقی دارد. هویت مذهبی در جوامع اسلامی، بخشی از هویت فردی و جمعی افراد را شکل میدهد و به همین دلیل اختلافات مذهبی میتواند حساسیتهای ویژهای ایجاد کند.
در جهان اسلام مذاهب مختلفی شکل گرفتهاند که هر یک دارای نظام فقهی و کلامی خاص خود هستند. در نگاه بسیاری از متفکران اسلامی، تفاوتهای فقهی و کلامی میان مذاهب لزوماً به معنای تفرقه نیست؛ بلکه مشکل زمانی پدید میآید که این اختلافات به نزاع، تکفیر یا دشمنی میان مسلمانان تبدیل شود.
برخی از علمای شیعه تأکید کردهاند که حفظ هویت مذهبی به معنای نفی وحدت اسلامی نیست. به تعبیر آنان، وحدت به معنای یکی شدن مذاهب یا کنار گذاشتن باورهای اعتقادی نیست، بلکه مقصود آن است که مسلمانان در عین حفظ هویت مذهبی خود، در برابر دشمنان مشترک دچار نزاع و درگیری نشوند.
در همین چارچوب، در دهههای اخیر مفهوم «وحدت اسلامی» به عنوان یک راهبرد سیاسی و اجتماعی مورد توجه بسیاری از اندیشمندان قرار گرفته است. این مفهوم بهویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و طرح ایده «تقریب مذاهب اسلامی» بیش از پیش مورد بحث قرار گرفت.
اما یکی از پرسشهای مهم در این زمینه آن است که آیا وحدت اسلامی صرفاً یک توصیه اخلاقی و سیاسی است یا میتوان برای آن پشتوانه فقهی نیز در نظر گرفت؟ به بیان دیگر، آیا وحدت میان مسلمانان یک «حکم شرعی» محسوب میشود؟
برخی فقها با استناد به آیات قرآن و روایات، معتقدند که پرهیز از تفرقه واجب شرعی است. آنان میگویند وقتی قرآن کریم به صراحت مسلمانان را از تفرقه نهی میکند، این نهی میتواند مبنای یک حکم فقهی قرار گیرد. از این منظر، هر اقدامی که موجب ایجاد اختلاف و دشمنی میان مسلمانان شود، میتواند مصداقی از عمل حرام تلقی شود.
در مقابل، گروهی از فقیهان معتقدند که وحدت بیشتر یک «اصل راهبردی» در حوزه سیاست و اجتماع است و نمیتوان آن را به شکل مستقیم در قالب یک حکم فقهی مستقل تعریف کرد. از نگاه آنان، فقه بیشتر با افعال فردی مکلفان سروکار دارد و مفاهیمی مانند وحدت امت اسلامی بیشتر در حوزه اخلاق و سیاست قرار میگیرد.
با این حال حتی این گروه از فقها نیز بر اهمیت پرهیز از اقداماتی که موجب تشدید اختلافات مذهبی میشود تأکید دارند. به اعتقاد آنان، اگر رفتاری موجب تضعیف جامعه اسلامی یا تقویت دشمنان اسلام شود، میتواند از منظر قواعد فقهی مانند «قاعده نفی سبیل» یا «حرمت اعانه بر اثم» مورد بررسی قرار گیرد.
در ادبیات فقهی شیعه، برخی پژوهشگران از اصطلاح «فقه وحدت» استفاده کردهاند. مقصود از این اصطلاح مجموعهای از مباحث فقهی است که به روابط میان مذاهب اسلامی، نحوه تعامل با دیگر مسلمانان و حدود اختلافات مذهبی میپردازد.
برای نمونه، مسئله جواز اقتدا به امام جماعت اهل سنت، حکم شرکت در مناسک مشترک مسلمانان یا شیوه برخورد با اختلافات مذهبی از جمله موضوعاتی است که در چارچوب این بحثها مورد بررسی قرار گرفته است.
بسیاری از فقهای معاصر بر این باورند که حفظ انسجام جامعه اسلامی یک مصلحت مهم است و در مواردی میتواند بر برخی رفتارهای اختلافبرانگیز ترجیح داده شود. به همین دلیل در فتاوای برخی مراجع تقلید، توصیههایی درباره پرهیز از رفتارهایی که موجب تحریک حساسیتهای مذهبی میشود دیده میشود.
در نهایت میتوان گفت که در اندیشه سیاسی اسلامی، تفرقه نه تنها یک مسئله اجتماعی بلکه یک چالش دینی نیز تلقی میشود. در مقابل، وحدت به عنوان عاملی برای حفظ قدرت و هویت امت اسلامی مورد توجه قرار گرفته است.
اگرچه درباره ماهیت دقیق فقهی وحدت میان اندیشمندان اختلاف نظرهایی وجود دارد، اما در یک نکته تقریباً اجماع دیده میشود:
هر اقدامی که به دشمنی و نزاع در میان مسلمانان دامن بزند، با روح تعالیم اسلامی سازگار نیست و میتواند پیامدهای سنگینی برای جامعه اسلامی به همراه داشته باشد.
از همین رو بسیاری از متفکران اسلامی معتقدند که حفظ وحدت در عین احترام به تنوع مذهبی، یکی از مهمترین چالشها و در عین حال ضرورتهای جهان اسلام در دوران معاصر به شمار میرود.
نظر شما