مبلغ – سرویس جامعه: در جهان امروز که گفتمانهای سکولار سعی دارند دین را به پستوی زندگی فردی رانده و آن را از ساحت تصمیمگیریهای کلان سیاسی و اجتماعی حذف کنند، طرح نظریه تمدن نوین اسلامی توسط آیتالله خامنهای، حرکتی ساختارشکنانه محسوب میشود. ایشان با نگاهی فراتر از مرزهای جغرافیایی و فراتر از مقاطع زمانی کوتاه، آیندهای را ترسیم میکند که در آن اسلام نه به عنوان یک باور شخصی، بلکه به عنوان یک نظام تمدنی کارآمد به چالشگری با نظم موجود میپردازد.
پایه و اساس این تفکر در اندیشه آیتالله خامنهای بر این اصل استوار است که انقلاب اسلامی نقطه عطفی برای شروع یک حرکت تمدنی بزرگ بود. در نگاه ایشان، جمهوری اسلامی ایران صرفا یک نظام سیاسی برای اداره یک کشور نیست، بلکه یک آزمایشگاه بزرگ برای تمدنسازی است. ایشان بارها تأکید کردهاند که تشکیل نظام اسلامی گام اول بود و پس از آن باید دولت اسلامی، جامعه اسلامی و در نهایت تمدن نوین اسلامی شکل بگیرد. این زنجیره منطقی نشان میدهد که از نظر وی، بدون اصلاح در ساختارهای اجتماعی و نهادهای حکومتی، سخن گفتن از تمدن، شعاری بیش نخواهد بود.
یکی از ویژگیهای بارز این الگوی تمدنی، تأکید بر نقشآفرینی مردمی است. در تمدنهای غربی که بر پایه دموکراسیهای لیبرال استوارند، نقش مردم غالبا به مشارکت در انتخابات محدود شده و یا توسط لابیهای قدرت و سرمایه مدیریت میشود. اما آیتالله خامنهای در بیانات خود، بسیج عمومی و مشارکت آگاهانه مردم را ستون اصلی حیات اسلامی میداند. در این دیدگاه، اگر مردم در صحنه نباشند، هیچ آرمان بلندی محقق نخواهد شد. ایشان با مثال زدن از نقش جوانان در عرصههای علمی، دفاعی و اجتماعی، این مدل از حضور را الگویی برای سایر ملتهای مسلمان معرفی میکند تا خود را از انفعال و سرسپردگی به قدرتهای بزرگ نجات دهند.
در مواجهه با نظم جهانی که بر پایه هژمونی قدرتهای استکباری بنا شده، این الگوی تمدنی ابزاری برای مقاومت است. آیتالله خامنهای با پیوند دادن مفهوم مقاومت به تمدن، نشان داده است که ایستادگی در برابر زورگویان نه یک عمل انفعالی، بلکه یک ضرورت تمدنی برای حفظ استقلال و کرامت انسانی است. وقتی ایشان از شکست دشمن در جنگهای منطقهای یا بیاعتباری شعارهای حقوق بشری غرب در حمایت از مردم غزه سخن میگوید، در واقع در حال ترسیم تقابل میان دو نظم اخلاقی متفاوت است؛ نظمی که مبتنی بر منفعتطلبی مادی است و نظمی که بر پایه عدالت، معنویت و عزت بنا شده است.
عنصر کلیدی دیگری که در معماری تمدنی آیتالله خامنهای برجسته است، ترکیب علم و دین است. در حالی که در دنیای مدرن، علم اغلب در خدمت سلطه و استعمار قرار گرفته، ایشان معتقد است تمدن نوین اسلامی باید پیشگام در علم و فناوری باشد، اما علمی که در خدمت اخلاق و تعالی انسان است. پیشرفتهای ایران در عرصههای نانو، هستهای، پزشکی و هوافضا از نگاه ایشان صرفا دستاوردهای فنی نیستند، بلکه بخشی از زیرساختهای لازم برای استقلال تمدنی محسوب میشوند. به باور او، کشوری که در علم وابسته باشد، نمیتواند ادعای تمدنسازی داشته باشد.
در بُعد روابط بینالملل، تمدن نوین اسلامی به دنبال حذف دیگران نیست، بلکه به دنبال بازتعریف نظم جهانی به نفع مستضعفان است. آیتالله خامنهای با استفاده از ظرفیتهای فرهنگی و سیاسی، همواره تلاش کرده تا میان کشورهای اسلامی نوعی همگرایی ایجاد کند. ایشان معتقد است قدرتهای بزرگ برای پیشبرد اهداف خود از تفرقه میان مسلمانان بهره میبرند و راه مقابله با این سناریو، بازگشت به هویت مشترک اسلامی و تقویت وحدت است. این استراتژی در برابر جهانیسازی غربی که به دنبال یکسانسازی فرهنگی و تحمیل ارزشهای مادی است، نوعی پلورالیسم دینی و عدالتخواهانه را پیشنهاد میدهد.
بسیاری از تحلیلگران سیاسی در غرب، الگوهای مذهبی را به دلیل ماهیت سنتیشان، فاقد توانایی برای مدیریت پیچیدگیهای دنیای مدرن میدانند. اما آیتالله خامنهای با تاکید بر عنصر اجتهاد و عقلانیت، نشان داده است که فقه اسلامی قابلیت پاسخگویی به مسائل مستحدثه و چالشهای دنیای معاصر را دارد. مدیریت بحران، اقتصاد مقاومتی و الگوی پیشرفت ایرانی اسلامی، همگی نشانههایی از تلاش برای نشان دادن کارآمدی دین در عرصه اداره جامعه هستند.
نکته مهم در این معماری، تکیه بر خودباوری ملی است. ایشان در بیانیه گام دوم انقلاب، جوانان را مخاطب اصلی برای ساختن این تمدن قرار میدهد. این یعنی تمدنسازی یک پروژه تاریخی است که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. برای این منظور، بازخوانی تاریخ اسلام و درک صحیح از واقعیتهای جهان امروز ضروری است. ایشان معتقد است ما نه باید دچار انفعال شویم و نه دچار افراطیگری؛ بلکه باید با تکیه بر عقلانیت انقلابی، راه خود را به سوی آینده باز کنیم.
در نهایت، الگوی تمدنی مورد نظر آیتالله خامنهای، یک چشمانداز امیدوارانه است. ایشان با نقد ساختارهای ناعادلانه جهانی، افق دید مسلمانان را به فراتر از مرزهای ملی گسترش میدهد و آنان را به ایفای نقشی فعال در تاریخ بشر دعوت میکند. در دنیایی که سکولاریسم به دنبال تهی کردن حیات بشر از معنای متعالی است، این مدل تمدنی با پافشاری بر پیوند میان سیاست و معنویت، کوششی برای نجات انسان مدرن از سرگشتگی و پوچی است. این همان میراث فکری است که میتواند در آینده، نظم نوین جهانی را نه بر پایه زور، بلکه بر پایه عدالت و معنویت به چالش بکشد.
نظر شما