خبرآنلاین- زهره نوروزپور: در حالی که گمانهزنیها درباره توافق بر سرتنگه هرمز شدت گرفته است مقامات جمهوری اسلامی ایران ظاهرا تکلیف طرف آمریکایی را درباره این آبراهه حیاتی یکسره کرده است چراکه رسانههای اصلی و مهم آمریکا امروز تیتر اصلی خود را به شروط ایران اختصاص دادهاند. شروطی که این رسانهها نتیجه گرفتهاند که شاید گره هرمز حتی سفتتر از گذشته هم بشود. مقامهای ایرانی دقیقا اعلام نکردهاند که چه شروطی را برای بازگشایی تنگه هرمز از طریق واسطهها به آمریکا اعلام کردهاند. آیا صرفا بازگشت آمریکا به تعهداتش در تفاهمنامه اسلامآباد کافی است یا اینکه شرطهای جدیدی هم اضافه شدهاست؟
سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، صبح امروز در جمع خبرنگاران گفت: «از نظر ما تا موارد نقض تفاهمنامه به پایان نرسد و آمریکا آنچه را که در یادداشت تفاهم نقض کردهاست، جبران نکند، امکان شروع مجدد مذاکرات وجود ندارد.» وی تاکید کرد: « باز شدن تنگه هرمز منوط به تحقق یک سری شرایط دیگری است که به هر حال این شرایط از طریق واسطهها منتقل شدهاست.» او در مورد جزئیات
این خبرگزاریها از جمله آسوشیتدپرس، سیانان، رویترز و الجزیره در گزارشهایی مشابه از واکش و اظهارات مقامات ایران در روز گذشته اینگونه مخابره کردند: ایران میگوید به توافقی با عمان برای تعیین ترتیبات جدید کشتیرانی در تنگه هرمز «بسیار نزدیک» شده، اما این توافق بهتنهایی به معنای بازگشایی آبراه نیست. تهران اکنون بازگشت کشتیرانی عادی را به مجموعهای از شروط از جمله پایان جنگ، خروج نیروهای آمریکایی، لغو محاصره و تحریمها، جبران خسارتهای جنگی و آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران گره زده است. همزمان، آمریکا میگوید هدفش بازگشت جریان نفت و گاز از خلیج فارس به سطح پیش از جنگ است و امارات نیز از هدف قرار گرفتن یک کشتی وابسته به شرکت نفتی ادنوک خبر داده است.
بخشی از این برداشتها، نتیجه پیام روز شنبه محمد باقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی است که یک بیانیه ۶ بندی در خصوص شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز منتشر کردهبود.
به گزارش خبرآنلاین، تحولات تازه درباره تنگه هرمز نشان میدهد مذاکرات ایران و عمان، برخلاف آنچه در روزهای اخیر درباره نزدیک بودن یک توافق برای بازگشایی آبراه مطرح شده بود، هنوز به نقطهای نرسیده است که بتوان از بازگشت فوری کشتیرانی عادی سخن گفت.
ایران و عمان از روند مثبت و سازنده مذاکرات خبر دادهاند و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفته است تهران و مسقط به توافقی درباره یک مسیر جدید کشتیرانی در تنگه هرمز بسیار نزدیک شدهاند. با این حال، همزمان تهران تأکید کرده است که حتی نهایی شدن چنین توافقی نیز بهتنهایی برای بازگشایی تنگه کافی نیست.
آنچه در اظهارات مقامهای ایرانی در روز شنبه برجسته شد، تبدیل شدن بازگشایی هرمز از یک موضوع صرفاً فنی و دریایی به بخشی از یک توافق گستردهتر میان ایران و آمریکا است؛ توافقی که در آن موضوع جنگ، حضور نظامی آمریکا در منطقه، تحریمها، محاصره بنادر ایران، جبران خسارت و داراییهای مسدودشده نیز مطرح شده است.
ایران: بازگشایی هرمز مشروط به تغییر رفتار آمریکا است
به گزارش خبرآنلاین در همین باره آسوشیتدپرس و سیانان در پوشش این خبر گزارش دادند: محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، روز شنبه فهرستی از شروط تهران برای بازگشایی تنگه هرمز را اعلام کرد.
بر اساس بیانیهای که رسانههای دولتی ایران منتشر کردند، ایالات متحده باید دیگر ایران را تهدید نکند و جنگ با ایران و متحدان مسلح آن در منطقه را برای همیشه پایان دهد.
در گزارش این دو رسانه آمده است که تهران همچنین خواستار لغو محاصره دریایی بنادر ایران و خروج نیروهای نظامی آمریکا از منطقه شده است. در این فهرست، جبران کامل خسارات واردشده به ایران در جریان جنگ، لغو تحریمها و آزادی «بدون قید و شرط» داراییهای مسدودشده ایران نیز قرار دارد.
ذوالقدر در این بیانیه گفته است: «اینها خواستههای ملت ایران است که مردم آن را در طول ۱۶۰ روز حضور و ایستادگی مستمر در میدان و خیابانها با صدای بلند اعلام کردهاند.»
او همچنین تصریح کرده است: «تا زمانی که آمریکا رفتار خود را اصلاح نکند، تنگه هرمز بازگشایی نخواهد شد.»
سیانان گزارش داده است که برای دریافت واکنش کاخ سفید به این اظهارات با دولت آمریکا تماس گرفته اما پاسخی دریافت نکرده است.
این موضع، در عمل، نشان میدهد که تهران میان «توافق با عمان درباره نحوه عبور کشتیها» و «تصمیم برای بازگشایی کامل تنگه» تفاوت قائل شده است. در نگاه ایران، ممکن است درباره مسیر عبور کشتیها با عمان به توافق رسید، اما بازگشت کشتیرانی عادی از هرمز همچنان به اقدامات و تعهدات آمریکا وابسته باشد.
عراقچی: به توافق با عمان بسیار نزدیکیم، اما توافق بهتنهایی کافی نیست
خبرگزاری رویترز و سیانان با اشاره به موضع وزیر کشورمان در ادامه گزارش خود عنوان کردند: عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز شنبه اعلام کرد تهران و عمان به توافقی درباره یک مسیر جدید کشتیرانی در تنگه هرمز «بسیار نزدیک» شدهاند.
عراقچی با این حال تأکید کرده است که بازگشایی تنگه به شرایط دیگری نیز بستگی دارد؛ از جمله جبران خسارت از سوی آمریکا و آنچه او نقض تفاهمنامه میان ایران و آمریکا در ماه ژوئن دانسته است.
او مشخصاً به ماده پنجم این تفاهمنامه اشاره کرده است؛ مادهای که بر اساس آن ایران باید برای عبور کشتیها از تنگه هرمز ترتیبات لازم را فراهم کند.
این خبرگزاریها با اشاره به اینکه عراقچی دراینباره گفت است که آمریکا با تلاش برای ایجاد مسیرهای جایگزین و عبور برخی کشتیها با حفاظت نیروی دریایی آمریکا، مدیریت تهران بر تنگه را تضعیف کرده است بیان کردند: وزیر خارجه ایران تاکید کرده است سازوکار قبلی تفکیک مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز که پیش از جنگ مورد استفاده قرار میگرفت، دیگر برای تهران قابل قبول نیست.
در ادامه این گزارش آمده است که بر اساس توضیحات عراقچی، ایران و عمان اکنون درباره یک مسیر موقت برای عبور کشتیها مذاکره میکنند و همزمان مسائل فنی و حقوقی مربوط به ایجاد یک مسیر دائمی جدید در حال بررسی است.
او گفته است تا زمانی که دو کشور درباره مسیر جدید به توافق برسند، کشتیها میتوانند از یک مسیر موقت عبور کنند.
عراقچی درباره مسیر دائمی نیز گفته است که باید یک طرح جدید تفکیک ترافیک دریایی یا TSS ایجاد شود و این موضوع به دلیل مسائل فنی و حقوقی، پیچیدگیهای گستردهای دارد.
عمان: مذاکرات مثبت و سازنده است، اما حملات به کشتیها میتواند روند توافق را مختل کند
منبع: رویترز، آسوشیتدپرس و سیانان نیز با اشاره به موضع عمان دراینباه نوشتند: وزارت خارجه عمان نیز روز شنبه اعلام کرد مذاکرات با ایران درباره ترتیبات کشتیرانی در تنگه هرمز در فضایی «مثبت و سازنده» ادامه دارد.
مسقط در عین حال حملات مکرر به کشتیها هنگام عبور از تنگه را محکوم کرد، بدون آنکه مسئولیت این حملات را متوجه طرف مشخصی کند.
وزارت خارجه عمان تأکید کرده است که باید از هر اقدامی که بتواند بر مذاکرات و پیشرفت حاصلشده تأثیر بگذارد، پرهیز شود و منافع همه طرفها در نظر گرفته شود.
این موضع عمان در شرایطی مطرح شده که همزمان با اعلام نزدیک بودن توافق ایران و عمان، گزارشهایی درباره حمله به یک کشتی تجاری منتشر شده است؛ موضوعی که میتواند مذاکرات درباره بازگشت امنیت کشتیرانی در هرمز را پیچیده کند.
توافق احتمالی ایران و عمان چه چیزی را تغییر میدهد؟
دراینباره آسوشیتدپرس نوشت: بر اساس اطلاعاتی که آسوشیتدپرس از دو فرد مطلع از مذاکرات به دست آورده، توافق احتمالی ایران و عمان موقتی خواهد بود، اما میتواند زمینه بازگشایی تنگه هرمز را فراهم کند.
بر اساس این طرح، کشتیها از طریق مسیری نزدیک به ایران وارد تنگه خواهند شد و از مسیری نزدیک به عمان از آن خارج میشوند.در دوره موقت اجرای این توافق نیز کشتیها بدون پرداخت هزینه یا عوارض از تنگه عبور خواهند کرد.
این توافق در صورت نهایی شدن، قرار است به احیای یک توافق جداگانه و پیشین میان ایران و آمریکا کمک کند و شمارش معکوس جدیدی را برای مذاکرات هستهای میان تهران و واشنگتن آغاز کند.
بر اساس این طرح، یک دوره ۶۰ روزه جدید برای مذاکره درباره برنامه هستهای ایران آغاز خواهد شد و در طول این دوره انتظار میرود ایران بتواند به فروش نفت خود ادامه دهد.
مهلت ۶۰ روزه فعلی برای دستیابی به توافق نهایی نیز قرار است کمی بیش از یک هفته دیگر به پایان برسد.
به گفته منابع مطلع، توافق احتمالی مورد حمایت اعضای شورای همکاری خلیج فارس قرار دارد و انتظار میرود در صورت نهایی شدن، بهطور مشترک از سوی ایران، عمان، آمریکا و سازمان بینالمللی دریانوردی اعلام شود.
با این حال، منابع آگاه تأکید کردهاند که مفاد توافق تا پیش از نهایی شدن همچنان ممکن است تغییر کند.
چرا تهران میان توافق با عمان و بازگشایی هرمز فاصله گذاشته است؟
به روایت رویترز، سیانان و آسوشیتدپرس مجموع اظهارات مقامهای ایرانی نشان میدهد که تهران اکنون دو موضوع را از یکدیگر تفکیک میکند: نخست، توافق فنی و حقوقی با عمان برای تعیین مسیر عبور کشتیها و دوم، تصمیم سیاسی برای بازگشت کامل کشتیرانی به تنگه هرمز.
از نگاه تهران، حتی اگر مسیر جدید کشتیرانی با عمان نهایی شود، بازگشایی کامل تنگه همچنان به رفتار آمریکا و اجرای مجموعهای از تعهدات از سوی واشنگتن بستگی خواهد داشت.
رویترز به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داده است که واشنگتن نیز موضع خود را روشن کرده است: اگر توافقی برای بازگرداندن کشتیرانی تجاری بدون مانع اعلام شود، آمریکا محاصره بنادر ایران را لغو خواهد کرد؛ با این حال، اقدامات آمریکا به اجرای تعهدات ایران وابسته خواهد بود.
این موضع، نشاندهنده اختلاف اصلی دو طرف است. تهران میگوید بازگشایی هرمز باید پس از اصلاح رفتار آمریکا و پذیرش شروط ایران انجام شود؛ واشنگتن نیز میخواهد ابتدا اطمینان پیدا کند که جریان تجاری و انرژی از تنگه بدون مانع از سر گرفته خواهد شد.
ونس: انتظار داریم نفت و گاز به سطح پیش از جنگ بازگردد
سیانان در ادامه گزارش خود به اظهارات تازه معاون اول رئیس جمهور آمریکا پرداخت و نوشت: جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، روز شنبه در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز موضع واشنگتن درباره هدف اصلی توافق احتمالی بر سر هرمز را تشریح کرد.
ونس گفت ایالات متحده به دنبال آن است که «حجم نفت و گازی که از تنگه هرمز خارج میشود به حداکثر برسد.»
او گفت تنگه هرمز که از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ماه فوریه عملاً از سوی ایران بسته شده است، همچنان «مهمترین موضوعی است که دولت آمریکا در حال حاضر بر آن تمرکز دارد.»
ونس درباره توافق احتمالی گفت: «انتظار ما این است که همان میزان نفت و گازی را از خلیج [فارس] شاهد باشیم که پیش از آغاز درگیری از آن خارج میشد. این همان کاری است که ائتلاف کشورهای خلیج فارس نیز میخواهد انجام دهد.»
معاون رئیسجمهور آمریکا گفت ایران و عمان در حال کار روی «یک طرح ترافیکی هستند تا کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند، بتوانند با امنیت از آن عبور کنند.» او در عین حال تأکید کرد که هر توافقی باید با تعهد ایران به خودداری از شلیک به کشتیهای تجاری همراه باشد.
ونس گفت ایالات متحده برای اعمال فشار بر ایران از «مجموعه گستردهای از ابزارها» استفاده کرده است که اقدامات دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی را شامل میشود.
او افزود: «در حال حاضر تلاش میکنیم ببینیم آیا آنها قادر هستند تغییرات بلندمدتی را که برای داشتن رابطهای بهتر با ایالات متحده ضروری است، ایجاد کنند یا خیر.»
این اظهارات نشان میدهد که واشنگتن توافق هرمز را صرفاً توافقی برای تعیین یک مسیر عبور دریایی نمیبیند و آن را در چارچوب گستردهتر رابطه آینده ایران و آمریکا تعریف میکند.
در مقابل، تهران تأکید کرده است که بازگشایی تنگه بدون حل مسائل باقیمانده با آمریکا اتفاق نخواهد افتاد.
یک کشتی وابسته به ادنوک هدف قرار گرفت
این اظهارات در حالی مطرح شده است که همزمان با این مذاکرات، امارات متحده عربی اعلام کرد یک کشتی متعلق به شرکت نفت و گاز دولتی ادنوک ابوظبی هنگام عبور از تنگه هرمز هدف قرار گرفته است.
وزارت خارجه امارات مدعی شد که ایران این کشتی را با موشک هدف قرار داده است.شرکت ادنوک اعلام کرد در حمله بامداد شنبه هیچ تلفاتی رخ نداده است.
این شرکت همچنین اعلام کرده است که از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه، بیش از ۱۲ فروند از کشتیهای آن هنگام عبور از تنگه هرمز هدف موشکها و پهپادها قرار گرفتهاند. ادنوک اعلام کرده است که در این حملات یک عضو خدمه کشته و ۲۰ نفر دیگر زخمی شدهاند.
این شرکت جزئیات بیشتری درباره محل حمله یا میزان خسارت واردشده ارائه نکرد.
پس از آن، مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا، UKMTO، اعلام کرد یک کشتی در شرق شهر خصب عمان هدف یک پرتابه قرار گرفته و پس از آن دچار آتشسوزی شده است. آتش خاموش شد و کشتی و خدمه آن در وضعیت امن قرار گرفتند.
مشخص نبود که آیا این حادثه همان حمله به کشتی ادنوک بوده است یا خیر.
رویترز نیز گزارش داده است که مقامهای ایرانی بلافاصله درباره این حادثه اظهارنظر نکردهاند.
آمریکا: محاصره بنادر ایران میتواند پس از توافق لغو شود
در همین باره یک مقام آمریکایی به رویترز گفته است که به محض اعلام توافقی برای بازگرداندن کشتیرانی تجاری بدون مانع، آمریکا محاصره بنادر ایران را لغو خواهد کرد.این مقام تأکید کرده است که اقدامات آمریکا به اجرای تعهدات ایران وابسته خواهد بود.
همزمان، فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده است که از زمان آغاز محاصره، بیش از ۳۰ کشتی حامل کمکهای بشردوستانه اجازه عبور دریافت کردهاند. سنتکام همچنین گفته است نیروهای آمریکایی از عبور ۵۳ کشتی جلوگیری کرده، دو کشتی را از کار انداخته و سوار دو کشتی دیگر شدهاند.
رویترز با اشاره به وضعیت اقتصادی ایران نوشت: این ادعاها در شرایطی مطرح میشود که قیمت مواد غذایی و سایر کالاهای ضروری در ایران از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه بهسرعت افزایش یافته است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، روز شنبه آمریکا را عامل ایجاد مشکلات در واردات کالاهای اساسی دانست، اما درباره استثناهای احتمالی برای محاصره در ارتباط با کمکهای بشردوستانه سخنی نگفت.
همزمان تهران از موضع قدرت سخن میگوید
رویترز با اشاره به اینکه تهران همچنان از موضع قدرت سخن میگوید با اشاره به مواضع رئیس جمهور کشورمان نوشت: مسعود پزشکیان نیز در واکنش به تحولات اخیر گفته است که اکنون زمان مناسبی برای توافق است و در داخل کشور «انسجام، قدرت و وحدت» وجود دارد.
او همچنین ایران را در وضعیت پیروزی و قدرت در جنگ توصیف کرده است.
این اظهارات در کنار موضع شورای عالی امنیت ملی، تصویری از تلاش تهران برای ورود به مذاکرات از موضع فشار و قدرت ارائه میدهد: ایران از یک سو مسیر مذاکره با عمان را باز نگه داشته و از سوی دیگر حاضر نیست بازگشایی هرمز را پیش از دریافت امتیازات مورد نظر خود تضمین کند.
سپاه: بازگشایی هرمز به توافق ایران و عمان مربوط نیست
این خبرگزاریی در ادامه با اشاره به موضع سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نوشت: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز روز شنبه اعلام کرد بازگشایی تنگه هرمز به پذیرش شروط ایران از سوی واشنگتن وابسته است و ارتباط مستقیمی با مذاکرات ایران و عمان ندارد.
حسین محبی، سخنگوی سپاه، به خبرگزاری تسنیم گفت: «هر زمان که ایالات متحده شروط ایران را بپذیرد، تنگه هرمز قطعاً بازگشایی خواهد شد.»
این خبرگزاری نوشت: این اظهارنظر، موضعی حتی صریحتر از چارچوب مذاکرات ایران و عمان ارائه میدهد؛ به این معنا که از نگاه سپاه، توافق فنی درباره مسیر کشتیرانی بهتنهایی تعیینکننده زمان بازگشایی هرمز نیست و تصمیم نهایی در گرو پذیرش شروط تهران از سوی واشنگتن است.
تهران اکنون چه میخواهد؟
آنچه از کنار هم گذاشتن مواضع منتشرشده از سوی رویترز، سیانان و آسوشیتدپرس به دست میآید، این است که این رسانهها موضع ایران را در حال حاضر میان دو سطح از توافق، تفاوت قائل شدهاند؛
در سطح نخست، تهران و عمان به دنبال ایجاد یک ترتیب موقت برای عبور کشتیها هستند تا پس از حل مسائل فنی و حقوقی، مسیر دائمی جدیدی برای کشتیرانی تعیین شود.
اما در سطح دوم، تهران بازگشایی کامل و عادی تنگه را به مجموعهای از شروط در برابر آمریکا گره زده است؛ از جمله پایان جنگ، پایان تهدیدهای آمریکا، خروج نیروهای آمریکایی، لغو محاصره دریایی، لغو تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده و جبران خسارتهای جنگی.
در نتیجه، نزدیک شدن ایران و عمان به توافق درباره مسیر کشتیرانی، لزوماً به معنای بازگشت فوری تردد عادی کشتیها از هرمز نیست.
در سوی مقابل، دولت ترامپ تلاش دارد توافق احتمالی را به بازگشت جریان نفت و گاز به سطح پیش از جنگ و تضمین عبور امن کشتیهای تجاری پیوند بزند.
این اختلاف در تعریف «توافق» اکنون به مهمترین پرسش درباره آینده تنگه هرمز تبدیل شده است: آیا توافق ایران و عمان صرفاً یک سازوکار فنی برای عبور کشتیها خواهد بود یا مقدمهای برای توافق بزرگتری میان تهران و واشنگتن؟
یک اهرم دریایی که به چانهزنی سیاسی تبدیل شده است
تحولات اخیر نشان میدهد مسئله هرمز دیگر صرفاً به باز یا بسته بودن یک آبراه محدود نیست.ایران تلاش دارد موقعیتی را که در جریان جنگ و با محدود کردن عبور کشتیها به دست آورده، به امتیازاتی در سطح سیاسی و اقتصادی تبدیل کند. در مقابل، آمریکا میخواهد پیش از کاهش فشار بر تهران، تضمین کند که جریان انرژی و تجارت از این مسیر حیاتی به شکل پایدار و بدون مانع از سر گرفته خواهد شد.
از این منظر، توافق احتمالی ایران و عمان درباره مسیر کشتیرانی تنها یکی از اجزای معادله است. موضوع اصلی، اختلاف تهران و واشنگتن بر سر شرایطی است که باید پیش از بازگشت کامل کشتیرانی به هرمز فراهم شود.
همین مسئله توضیح میدهد که چرا با وجود اعلام «مثبت و سازنده» بودن مذاکرات از سوی عمان و «بسیار نزدیک» بودن توافق از سوی عراقچی، مقامهای ایرانی همچنان از بازگشایی فوری تنگه سخن نمیگویند.
در واقع، اکنون پرسش اصلی فقط این نیست که تنگه هرمز چه زمانی باز خواهد شد؛ بلکه این است که پس از بازگشایی، چه کسی و بر اساس چه قواعدی عبور کشتیها از این گلوگاه حیاتی انرژی جهان را مدیریت خواهد کرد.
والاستریت ژورنال: شروط تهران میتواند مذاکرات را به نقطه سختی برساند
گزارش تازه والاستریت ژورنال نیز بر همین شکاف تمرکز دارد. این رسانه گزارش داده است که ایران برای بازگشایی هرمز شروطی از جمله پایان دائمی جنگ، لغو تحریمها و محاصره دریایی، خروج نیروهای آمریکایی و دریافت غرامت مطرح کرده است.
همزمان، بر اساس گزارش این رسانه، توافق پیشنهادی ایران و عمان میتواند برای تهران نوعی نظارت بر کشتیهای ورودی به خلیج فارس ایجاد کند؛ موضوعی که با موضع قبلی آمریکا درباره عدم پذیرش کنترل ایران بر این آبراه در تضاد است.
ایبیسی نیوز: چارچوب توافق ایران و عمان نهایی شده است
در همین حال، ایبیسی نیوز به نقل از منابع خود گزارش داده است که چارچوب توافق ایران و عمان نهایی شده و قرار است متن و جزئیات نهایی آن بهزودی اعلام شود.
این شبکه خبری در نتیجه گیری از خبر خود نوشت که این خبر نشاندهند این است که ممکن است از مرحله بحث درباره اصول کلی عبور کرده و به مرحله نهاییسازی متن رسیده باشد. با این حال، حتی در صورت نهایی شدن چارچوب ایران و عمان، مسئله اصلی همچنان پابرجاست: آیا تهران بازگشایی کامل هرمز را به اجرای شروط خود از سوی واشنگتن گره خواهد زد یا نه؟
مواضع اعلامشده در روز شنبه نشان میدهد پاسخ تهران فعلاً روشن است: توافق با عمان به خودی خود کافی نیست.
الجزیره: مذاکرات ایران، عمان و آمریکا به نقطه حساس رسیده است
الجزیره نیز در گزارشهای خود درباره روند مذاکرات ایران، عمان و آمریکا نوشته است که سه کشور به یک توافق موقت برای بازگشایی تنگه هرمز نزدیک شدهاند و موضوع اصلی، طراحی ترتیبات جدید برای عبور کشتیها از این آبراه است.
در گزارش پیشین الجزیره، از توافق ایران و عمان بر سر مختصات مسیرهای جدید عبور کشتیها نیز خبر داده شده بود.
این موضوع نشان میدهد مذاکرات از یک بحث کلی درباره «بازگشایی هرمز» به جزئیات عملی مسیرهای کشتیرانی رسیده است؛ اما تحولات روز شنبه نشان میدهد مسائل سیاسی میان تهران و واشنگتن همچنان میتواند اجرای هر توافقی را متوقف کند.
نبرد بر سر «تحمل هزینه»
دانیل بایمن، پژوهشگر ارشد CSIS درباره نقش تنگه هرمز در چانهزنی ایران و آمریکا در تحلیل خود تأکید میکند که مناقشه هرمز دیگر صرفاً مسئله توان نظامی نیست، بلکه به نبرد بر سر «تحمل هزینه»، اهرم فشار و اراده سیاسی تبدیل شده است. به تعبیر او، ایران با ایجاد اختلال در جریان انرژی تلاش کرده از موقعیت جغرافیایی خود برای ایجاد اهرم سیاسی استفاده کند و آمریکا نیز با ایجاد محاصره دریایی در برابر ایران، در واقع تلاش کرده «محاصرهکننده را محاصره کند».
او میگوید حتی پس از توافق آتشبس، بازگشت کشتیرانی در هرمز شکننده و ناقص باقی مانده و اختلاف بر سر اینکه چه کسی باید عبور کشتیها را مدیریت کند، همچنان پابرجاست. این مرکز نوشته بود ایران در تلاش است کنترل ترافیک دریایی در تنگه را در دست بگیرد و آمریکا نیز برای دفاع از آزادی کشتیرانی، حضور خود را در منطقه حفظ کرده است.
او با تاکید براینکه آنچه اکنون در تنگه هرمز در جریان است، بیش از آنکه صرفاً مذاکرهای درباره یک مسیر کشتیرانی باشد، به چانهزنی بر سر نظم امنیتی جدید در خلیج فارس تبدیل شده است. میگوید: ایران با گره زدن بازگشایی تنگه به پایان جنگ، خروج نیروهای آمریکایی، لغو تحریمها، جبران خسارت و آزادسازی داراییهای مسدودشده، تلاش دارد اهرمی را که در جریان جنگ به دست آورده، در میز مذاکره به امتیاز سیاسی تبدیل کند. در مقابل، واشنگتن میکوشد از بازگشت جریان نفت و گاز به سطح پیش از جنگ و تضمین عبور امن کشتیهای تجاری، نقطه آغاز توافق استفاده کند. از این منظر، مسئله اصلی دیگر فقط این نیست که «چه زمانی هرمز باز میشود»، بلکه این است که پس از بازگشایی، چه کسی قواعد عبور از هرمز را تعیین خواهد کرد.
این همان نقطهای است که مناقشه هرمز را از یک بحران مقطعی کشتیرانی به آزمونی برای موازنه قدرت میان ایران، آمریکا و کشورهای عربی خلیج فارس تبدیل کرده است. مسئله دیگر باز یا بسته بودن هرمز نیست؛ مسئله، تعیینکننده قواعد هرمز پس از جنگ است.
تهران نمیخواهد اهرم هرمز را واگذار کند
در همینباره نیتیا لاب، پژوهشگر برنامه امنیت بینالملل چتمهاوس، پیشتر در تحلیلی هشدار داده بود که ایران پس از بحران هرمز بهسادگی از اهرمی که با محدود کردن عبور و مرور دریایی به دست آورده، صرفنظر نخواهد کرد.
به نوشته لاب، کنترل مؤثر بر تنگه هرمز برای ایران یک مزیت نامتقارن ایجاد میکند؛ مزیتی که از یک سو میتواند به تهران در برابر آنچه تهدیدهای وجودی آمریکا و اسرائیل میداند، قدرت بازدارندگی بدهد و از سوی دیگر، در شرایط تحریم و آسیبهای اقتصادی ناشی از جنگ، برای ایران منافع مالی ایجاد کند. به همین دلیل، ایران انگیزه چندانی برای کنار گذاشتن کامل این اهرم ندارد.
چتمهاوس همچنین در تحلیلی دیگر درباره آینده بحران هرمز هشدار داده بود که حتی اگر توافقی برای بازگشایی تنگه حاصل شود، ایران همچنان توانایی بستن دوباره آن را حفظ خواهد کرد. از نگاه این اندیشکده، حتی تهدید به بستن تنگه نیز میتواند برای منصرف کردن شرکتهای کشتیرانی از عبور و ایجاد اختلال در بازارهای جهانی کافی باشد، بدون آنکه تهران الزاماً هزینهای به اندازه یک عملیات نظامی تمامعیار متحمل شود.
تهران به دنبال «کنترل هوشمند» هرمز است
فرزین ندیمی پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن و متخصص مسائل امنیتی و دفاعی ایران و خلیج فارس، نیز پیشتر استراتژی تهران در هرمز را نوعی تلاش برای ایجاد «کنترل هوشمند» بر این آبراه توصیف کرده بود.
در تحلیل او، تهران تلاش میکند با ایجاد ترتیبات جدید برای مدیریت تردد کشتیها و تثبیت واقعیتهای جدید در آبراه، اهرم خود را در میز مذاکره افزایش دهد. به اعتقاد ندیمی، هدف لزوماً بستن دائمی تنگه نیست؛ بلکه ایران میتواند از کنترل بر نحوه عبور کشتیها بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار سیاسی و اقتصادی استفاده کند.
این نگاه، اهمیت اظهارات اخیر عراقچی را بیشتر میکند؛ زیرا وزیر خارجه ایران از یک مسیر موقت و سپس ایجاد یک TSS جدید سخن گفته است. بنابراین، موضوع فقط بازگشت کشتیها به هرمز نیست؛ بلکه قواعدی که کشتیها بر اساس آن اجازه عبور خواهند داشت نیز به موضوع مذاکره تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، به نظر میرسد اختلاف اصلی تهران و واشنگتن دیگر صرفاً بر سر «باز یا بسته بودن هرمز» نیست. ایران میخواهد اهرمی را که در جریان جنگ به دست آورده، در توافق پساجنگ حفظ کند؛ آمریکا نیز تلاش میکند همین اهرم را از معادله خارج کرده و بازگشت کشتیرانی آزاد و جریان انرژی به سطح پیش از جنگ را تضمین کند.
به همین دلیل، توافق ایران و عمان ــ حتی اگر نهایی شود ــ احتمالاً پایان مناقشه هرمز نخواهد بود، بلکه آغاز مرحله جدیدی از چانهزنی بر سر قواعد حاکم بر این آبراه خواهد بود.
چتمهاوس نیز در تحلیل خود درباره آینده هرمز به همین نکته کلیدی اشاره کرده است: حتی پس از بازگشایی، ایران توانایی ایجاد بحران دوباره در این گلوگاه را حفظ خواهد کرد و به همین دلیل، مسئله اصلی فقط بازگشایی تنگه نیست؛ بلکه ایجاد ترتیباتی پایدار برای جلوگیری از تبدیل دوباره هرمز به ابزار فشار در بحران بعدی است.
۳۱۵/۴۲
نظر شما