مبلغ – سرویس معارف: جهان معاصر شاهد نوعی انفجار دیداری است. اگر تا چند دهه پیش، رویارویی‌های انسانی در کوچه‌ها، بازارها، محل‌های کار یا محیط‌های آموزشی محدود به فضاهای فیزیکی مشخص بود، امروزه با حضور شبکه‌های اجتماعی، این مرزها به کلی دگرگون شده‌اند. انسان امروزی در هر لحظه و با یک لمس ساده روی صفحه تلفن هوشمند، وارد فضایی پر از تصاویر باز، زاویه‌های شخصی از زندگی افراد، لباس‌ها، اندام‌ها و ژست‌های خودمانی می‌شود. این دگرگونی بنیادین، مفاهیمی چون خلوت، جلوت، پوشش و نگاه را با چالش‌های نظری و رفتاری تازه‌ای روبه‌رو کرده است؛ چالشی که در آن بسیاری از کاربران گمان می‌برند چون دیوار فیزیکی وجود ندارد و مواجهه با یک تصویر دیجیتالی است، احکام اخلاقی و الزامات فقهی نگاه و پوشش نیز رنگ می‌بازند یا تعلیق می‌شوند.
از دیدگاه جامعه‌شناسی ارتباطات و تحلیل‌های رسانه‌ای، فضای مجازی ماهیتی دارد که ژان بودریار، فیلسوف فرانسوی، آن را غلبه وانموده‌ها بر واقعیت می‌نامد. در این فضا، تصویر جایگزین انسان زنده می‌شود و نوعی بی‌حسی اخلاقی یا پدیده فاصله روانی ایجاد می‌گردد. اریک فونتانا و پژوهشگران معاصر حوزه اخلاق دیجیتال نشان می‌دهند وقتی نگاه کردن واسطه‌مند و از پشت یک صفحه کریستالی اتفاق می‌افتد، کاربر احساس مسئولیت اخلاقی کمتری در مقایسه با نگاه مستقیم در فضای واقعی دارد. این مسئله زمینه را برای خیرگی بدون مرز یا پدیده لذت بصری ناظر ناشناس فراهم می‌سازد. مخاطب حس می‌کند دیده نمی‌شود، پس اجازه دارد هر تصویری را تماشا کند و از طرف دیگر، تولیدکننده محتوا برای کسب توجه و لایک در اقتصاد توجه، مرزهای حریم تن و پوشش را روزبه‌روز عقب‌تر می‌برد.
اما در ساحت اندیشه دینی و دستگاه فقه امامیه، این گسست مفهومی میان جهان فیزیکی و جهان تصویری پذیرفته نیست؛ زیرا موضوعیت احکام نگاه و پوشش بر مدار دو پایه محوری یعنی کرامت ذاتی انسان و مهار میل شهوانی سازمان یافته است. فقه اسلامی با دو گانه ستر و غض بصر، یک معادله دوطرفه برقرار می‌کند؛ از یک سو برای دارنده بدن مسئولیت حراست و پوشش تعریف می‌کند و از سوی دیگر، برای بیننده تکلیف فروکاستن چشم و مهار نگاه معین می‌سازد. قرآن کریم در آیات سوره مبارکه نور دقیقا همین مهندسی دوگانه را با پیش‌قدم ساختن مهار چشم، هم برای مردان و هم برای زنان آغاز می‌کند و سپس به مسئله حفظ دامن و پوشش زینت‌ها می‌رسد. این تقدم نشان می‌دهد که پیش از آنکه دیگری خود را بپوشاند، این نگاه بیننده است که باید دارای اخلاق، انضباط و پرهیز باشد.
فقهای معاصر در پاسخ به مسائل مستحدثه پیرامون عکس و فیلم، این اصل بنیادین را استخراج کرده‌اند که ملاک در حرمت نگاه تنها تماس جسمانی یا حضور زیر یک سقف نیست، بلکه التذاذ جنسی و ریبه، یعنی ترس از افتادن در گناه، ستون فقرات حکم فقهی به شمار می‌رود. اگرچه در نگاه فقهی سنتی، دیدن تصاویری از انسان‌ها که ناشناس هستند یا جزو افرادی شمرده می‌شوند که اگر نهی شوند توجهی نمی‌کنند، در صورت فقدان قصد لذت و بدون ترس از فتنه با سخت‌گیری کمتری مواجه است، اما به محض آنکه عنصر لذت‌جویی یا فروپاشی امنیت روانی خانواده مطرح شود، هیچ تفاوتی میان فرد واقعی حاضر در خیابان با تصویر متحرک او در صفحه اینستاگرام باقی نمی‌ماند. ز و امام خمینی در تحریر الوسیله، بر این حقیقت انگشت گذاشته‌اند که نگاه با لذت جنسی به نامحرم در هر شکل و قالبی باطل و منهی است، چرا که تحریک شهوانی امری فراتر از فاصله مکانی عمل می‌کند و مستقیم بر قلب و روان انسان اثر می‌گذارد.
از سوی دیگر، رفتارشناسی مدرن در حوزه عفاف دیجیتال نشان می‌دهد که انتشار تصاویر خصوصی با لباس‌های خانگی یا غیرمتعارف، نوعی عادی‌سازی شکستن حریم‌ها را به همراه می‌آورد. فردی که تصویری نامناسب از خود به نمایش می‌گذارد، حتی اگر در نیت اولیه خود سودای دیگری نداشته باشد، دست‌کم حریم اجتماعی وقار را متزلزل ساخته است. جامعه دینی یک پیکره به هم پیوسته است؛ هر اندازه تصاویر نامتعارف در میدان دید افراد بیشتر تکثیر شود، توان روانی جامعه برای زیست عفیفانه ضعیف‌تر می‌گردد. نگاه‌های مداوم و رها شده به این صفحه نمایش، ظرفیت لذت بردن سالم در درون خانواده را فرسایش می‌دهد؛ زیرا ذهن انسان در مقایسه دائمی میان تصاویر بهینه‌سازی شده، فیلترشده و فریبنده فضای مجازی با چهره واقعی شریک زندگی در دنیای حقیقی گرفتار می‌شود.
بنابراین نگاه فقه به مسئله ستر و پوشش، صرفا یک بخشنامه ظاهری برای تنظیم سانتی‌مترهای پارچه نیست؛ پوشش ابزاری برای حفظ هویت انسانی زن و مرد است تا انسان‌ها در روابط اجتماعی با اندیشه، هنر، تخصص و فضیلت‌هایشان حضور یابند، نه به عنوان سرمایه‌های بصری. نگاه شرعی، چشم را دریچه قلب می‌داند؛ وقتی این دریچه بدون فیلتر باز بماند، سیلاب تصاویر، تمرکز ذهنی، آرامش خاطر و صفای باطن را می‌بلعد و آن را به تلاطم دائمی شهوت و مقایسه بدل می‌سازد. بازخوانی دوباره این احکام، نشان می‌دهد که انسان امروز بیش از هر زمان دیگر به تقوای دیجیتال و غض بصر در پای این نمایشگرها نیازمند است تا در میانه این همه تصویر مسحورکننده، انسانیت خویش را گم نکند.
تحلیل‌های ارائه شده در این گزارش درباره لزوم مهار نگاه، تنظیم پوشش و پیوند نگاه حرام با غفلت روحی و گناهان بعدی، از آیات قرآن کریم و روایات معتبر در متون کهن امامیه اخذ شده است:
۱. فرمان قرآنی به غض بصر و حفظ فرج:
خداوند در آیات سوره نور نخست به مردان مؤمن دستور می‌دهد نگاه خود را فرو کاهند و پاک‌دامنی ورزند و بلافاصله به زنان مؤمن نیز فرمان می‌دهد که نگاهشان را کوتاه کنند، دامن خویش را نگه دارند و زینت‌هایشان را جز آنچه آشکار است نمایان نسازند.
سوره مبارکه نور، آیات ۳۰ و ۳۱.
تفسیر این آیات و بیان حدود آن در کتب فقهی و روایی: تفسیر التبیان، شیخ طوسی، ج ۷، ص ۴۲۸.
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: https://lib.eshia.ir/۱۲۰۱۱/۷/۴۲۸
۲. نگاه آلوده به منزله تیر زهرآگین شیطان:
امام صادق علیه‌السلام در سخنی هشداردهنده فرموده‌اند نگاه نامشروع تیری زهرآگین از تیرهای ابلیس است و بسا یک نگاه که حسرتی درازمدت و طولانی را به بار می‌نشاند؛ روایتی که ملاک روان‌شناختی رخنه گناه در باطن انسان را معین می‌سازد: النظرة سهم من سهام ابلیس مسموم و کم من نظرة اورثت حسرة طویلة
وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، ج ۲۰، کتاب النکاح، ابواب مقدمات النکاح، باب ۲۸، ص ۱۹۱، حدیث ۲۵۳۹۹.
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: https://lib.eshia.ir/۱۱۰۲۵/۲۰/۱۹۱
۳. قاعده فقهی حرمت نظر با ریبه و تلذذ:
فقهای امامیه در باب احکام ستر و نظر تصریح کرده‌اند که نگاه کردن با قصد لذت و ریبه به نامحرم مطلقا حرام است، حتی در مواردی که اصل صورت و دست‌ها با نبود این قصد مجاز باشد، و همین ضابطه بر تصاویر و فیلم‌ها نیز حاکم است.
تحریر الوسیلة، امام خمینی، ج ۲، کتاب النکاح، فصل فی احکام النظر، ص ۲۴۳، مسأله ۲۰.
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: https://lib.eshia.ir/۲۱۰۱۰/۲/۲۴۳
همچنین: التعلیقات علی العروة الوثقی، آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی، ج ۲، ص ۷۷۸.
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: https://lib.eshia.ir/۱۰۶۱۸/۲/۷۷۸
نظر شما