در جامعه شتاب‌زده معاصر، نوعی عقلانیت مادی و حسابگرانه بر ظریف‌ترین زوایای ارتباطی انسان‌ها سایه افکنده است. انسان امروزی ناخواسته آموخته است که حتی پیوندهای خونی و عاطفی را در ترازوی سود و زیان بسنجد. قاعده چشم در برابر چشم یا رفتار واکنشی در مناسبات خویشاوندی رواج یافته و این گزاره ذهنی به باوری پنهان بدل شده است که اگر احوالم را نپرسید، جویای حالش نمی‌شوم و اگر قدمی برنداشت، گامی به سویش برنمی‌دارم. این انفعال محافظه‌کارانه روابط خویشاوندی را به ورطه فرسودگی، قهر خاموش و تنهایی خودخواسته کشانده است.
پژوهش‌های نوین در روان‌شناسی مثبت‌گرا و جامعه‌شناسی خرد نشان می‌دهند که شکستن این چرخه سرد، نیازمند دگرگونی بنیادین در تعریف مفهوم رقابت است. واژه رقابت در فرهنگ عمومی همواره با تعارض، حذف حریف، برتری‌جویی و دست‌یابی به منافع انحصاری همراه بوده است؛ اما نوع دیگری از کنش اجتماعی وجود دارد که دانشمندان علوم رفتاری آن را رقابت سازنده یا هماوردی ایثارگرانه می‌نامند. در این الگو، هدف نه خرد کردن طرف مقابل یا ارضای غرور شخصی، بلکه پیشی گرفتن در بخشش، گذشت از خطای دیگران و احیای رشته‌های گسسته پیوند است. مارتین سلیگمن، پایه‌گذار روان‌شناسی مثبت‌گرا، نشان می‌دهد که پیشگام شدن در اعمال مهربانانه، سطح ترشح هورمون‌های آرامش‌بخش را افزایش داده و پیوندهای اجتماعی را در برابر بحران‌های روانی محافظت می‌کند.
خانواده و شبکه خویشاوندی به عنوان کهن‌ترین پناهگاه امن بشر، محتاج همین پیشگامی بدون چشم‌داشت است. وقتی فردی تصمیم می‌گیرد نخستین کسی باشد که زنگ تلفن را به صدا درمی‌آورد، لبخند می‌زند، کینه‌ای کهنه را نادیده می‌گیرد یا هدیه‌ای بی‌پیرایه می‌بخشد، در حقیقت بازی بازدارنده غرور را به پایان می‌رساند. پیش‌قدم شدن در آشتی و مهرورزی نشانه ضعف، شکست یا التماس عاطفی نیست؛ بلکه برآمده از شجاعت روانی و بلوغ شخصیتی است. کسی که پیشتاز مهر می‌شود، مدار انفعال را می‌شکند و فضایی امن خلق می‌کند تا طرف مقابل نیز بدون ترس از سرزنش یا تحقیر، سلاح دفاعی خود را زمین بگذارد.
بزرگ‌ترین مانع پیشتازی در محبت، وسوسه مقایسه و ترس از ارزان فروختن شأن فردی است. وسواسی که مدام نجوا می‌کند چرا من باید کوتاه بیایم. حال آنکه انسان‌های بزرگوار با تغییر زاویه دید، مهرورزی را هدیه‌ای به آرامش درون خود و سرمایه‌گذاری برای سلامت زیست‌بوم خانوادگی می‌دانند. این مدل از رقابت اخلاقی به تدریج به یک هنجار مسری درون شبکه خویشاوندی تبدیل می‌شود و به جای مسابقه چشم‌وهم‌چشمی در تجملات و دارایی‌های صوری، فضای پیشی گرفتن در مدارا، دلجویی و باهم‌بودن را حاکم می‌سازد.
در هندسه معرفتی اسلام، این سبک زندگی تحت عنوان سبقت در خیرات و احیای صله رحم تبیین شده است. متون اصیل دینی ارزش واقعی را در پیشگام بودن برای بخشش، پیوند با قطع‌کنندگان رابطه و دوری از رفتارهای تلافی‌جویانه معرفی می‌کنند؛ اصولی که در متون روایی ما با ادبیاتی روشن و عمیق تثبیت شده‌اند:
۱. قرآن کریم مؤمنان را به ایجاد نوعی مسابقه شتابان در مسیر انجام خوبی‌ها و پیشی گرفتن از یکدیگر در میدان نیکی فرامی‌خواند (سوره بقره، آیه ۱۴۸):
«فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ أَیْنَ مَا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللَّهُ جَمِیعًا»
پس در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت بگیرید؛ هر جا که باشید، خداوند همگی شما را گرد می‌آورد.
۲. امام صادق (ع) بالاترین فضیلت در پیوند خویشاوندی را پیش‌قدم شدن در برقراری ارتباط با کسانی می‌دانند که رشته رابطه را گسسته‌اند، نه رفتار منفعلانه و پایاپای (الکافی، جلد ۲، صفحه ۱۵۰، باب صلة الرحم):
«تَصِلُ مَنْ قَطَعَکَ وَ تُعْطِی مَنْ حَرَمَکَ»
پیوند برقرار کن با کسی که از تو بریده است، و عطا کن به کسی که تو را محروم ساخته.
(https://lib.eshia.ir/11005/2/150 )
۳. پیامبر اکرم (ص) پیشگامی در هدیه دادن و ایجاد الفت را مایه‌ای برای زدودن کینه‌های درونی و رشد محبت متقابل معرفی می‌فرمایند (الکافی، جلد ۵، صفحه ۱۴۴، باب الهدیة):
«تَهَادَوْا تَحَابُّوا فَإِنَّ الْهَدِیَّةَ تَذْهَبُ بِالضَّغَائِنِ»
به یکدیگر هدیه دهید تا میان شما محبت پدید آید، زیرا هدیه کینه‌ها و کدورت‌ها را از دل‌ها می‌برد.
نظر شما