مبلغ – سرویس سبک زندگی: دوران بلوغ یکی از پرتنش‌ترین و در عین حال شگفت‌انگیزترین ایستگاه‌های دگرگونی زیستی و روانی انسان به شمار می‌آید. در این مقطع، جهش‌های ناگهانی هورمونی همراه با بازسازی گسترده قشر پیش‌پیشانی مغز، الگوهای خلقی غیرمنتظره‌ای می‌آفریند که والدین ناآماده را دچار سردرگمی و اضطراب می‌کند. استنلی هال، روان‌شناس پیشگام این حوزه، سال‌ها پیش دوران نوجوانی را موسم طوفان و فشار نامید؛ توصیفی که امروز در پژوهش‌های تصویربرداری عصبی نیز تایید می‌شود. نوجوان با تمایل شدید به اعلام استقلال و تمایزیافتگی روبه‌رو است و می‌خواهد ثابت کند که موجودیتی جدا از باورها، علایق و برنامه‌های از پیش‌تعیین‌شده پدر و مادر دارد. اگر بزرگسالان این دگرگونی هویتی را به مثابه نافرمانی و اعلان جنگ تفسیر کنند، کانون خانواده به میدانی از درگیری‌های بی‌پایان تبدیل می‌شود.
در مواجهه با این طغیان درونی، خانواده‌ها اغلب در یکی از دو دام فرساینده گرفتار می‌شوند. دام نخست، روی آوردن به کنترل‌گری حداکثری و روش‌های سرکوبگرانه است. دایانا بامریند در نظریه سبک‌های فرزندپروری نشان می‌دهد والدینی که الگوی سلطه‌گر را برمی‌گزینند، با وضع قوانین خشک، نظارت ذره‌بینی و ندیدن احساسات فرزند، شاید در کوتاه‌مدت سکوتی ظاهری پدید آورند، اما در بلندمدت بذر پنهان‌کاری، اضطراب شدید یا عصیان‌های ویرانگر را در جان نوجوان می‌کارند. والدینی که به حریم خصوصی نوجوان دست‌درازی می‌کنند، پیام‌های او را وارسی می‌نمایند و هر انتخاب او از پوشش تا جمع دوستان را با برچسب نافرمانی سرکوب می‌کنند، پل‌های ارتباطی را یکی پس از دیگری تخریب می‌نمایند. نتیجه چنین رفتاری، گریز نوجوان به گروه‌های همسالان ناسالم و پناه بردن به هویت‌های مجازی دور از چشم خانواده است.
دام دوم که امروزه به شدت در میان خانواده‌ها شیوع یافته، سهل‌گیری مفرط و باج‌دهی هیجانی است. ترس از رنجیدن فرزند، فرار از قضاوت‌های فضای مجازی، یا حس گناه ناشی از مشغله‌های روزمره باعث می‌شود برخی والدین تمام مرزها را برچینند و به هر خواسته مشروع یا نامشروع نوجوان تن دهند. این تسلیم مداوم نه تنها صمیمیت پدید نمی‌آورد، بلکه سردرگمی عمیق‌تری تولید می‌کند. دونالد وینیکات، روان‌پزشک مشهور، بر این باور است که نوجوان برای آزمودن واقعیت‌های بیرونی نیازمند مرزهای استوار است؛ او به والدی نیاز دارد که در برابر تلاطم‌ها فرونپاشد و تاب‌آوری داشته باشد. باج‌دهی افراطی این پیام ناخودآگاه را منتقل می‌کند که جهان بیرون نیز باید طبق خواسته‌های بی‌حدوحصر او بچرخد. وقتی این فرد به عرصه اجتماع پای می‌گذارد، به دلیل ناتوانی در پذیرش ناکامی‌های طبیعی، به سرعت دچار سرخوردگی و انزوا می‌شود.
راهکار پایدار و علمی، رسیدن به الگوی قاطعیت همراه با پذیرش و مهرورزی است. در این شیوه، پیوند عاطفی برقرار می‌ماند اما اصول اساسی حیات خانوادگی فدا نمی‌شود. مادر و پدر باید هنر شنیدن بدون پیش‌داوری را تمرین کنند؛ مهارتی که کارل راجرز از آن با نام توجه مثبت نامشروط یاد می‌کند. نوجوان پیش از هر نصیحت، نیازمند آن است که احساسات ناخوشایند، سردرگمی‌ها و حتی خشم خود را در فضایی امن و بدون ترس از شماتت تخلیه کند. شنیدن سخن نوجوان به معنای تایید تمام افکار او نیست، بلکه به معنای به رسمیت شناختن حضور انسانی اوست. هنگامی که نوجوان احساس کند دیده شده و کرامت دارد، دیوارهای دفاعی‌اش فرو می‌ریزد و زمینه برای گفت‌وگوی منطقی درباره حدود رفتارها، مسئولیت‌های شخصی و خطوط قرمز زندگی فراهم می‌شود. مشورت گرفتن از او در تصمیم‌گیری‌های عمومی خانه، واگذاری اختیارات تدریجی و پذیرش خطاهای کوچک، حس عاملیت را تقویت می‌کند و نوجوان را بدون درافتادن به لجبازی، به بلوغ فکری و استقلال متعهدانه سوق می‌دهد.
سنت تربیتی اسلام قرن‌ها پیش از تدوین نظریه‌های مدرن خانواده، بر اصل رفاقت، احترام متقابل و پرهیز از سخت‌گیری‌های کور در مرحله نوجوانی تاکید ورزیده است. الگوهای رفتاری اهل‌بیت علیهم‌السلام نشان می‌دهند که رابطه پدر و مادر با فرزند در این سنین باید از شکل آمریت یک‌سویه خارج شود و به نوعی هم‌فکری، هم‌سنگری و مدارا تبدیل گردد تا پیوندهای عاطفی از هم نگسلد.
۱. ضرورت همراهی، رفاقت و وزارت فرزند در دوره نوجوانی:
رسول گرامی اسلام در ترسیم دوره‌های رشد کودک، سومین دوره هفت‌ساله را دوران وزارت و مشورت می‌نامند:
متن روایت: الْوَلَدُ سَیِّدٌ سَبْعَ سِنِینَ وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنِینَ وَ وَزِیرٌ سَبْعَ سِنِینَ
ترجمه: فرزند در هفت سال نخست آقا و سرور است، در هفت سال دوم مطیع و فرمانبردار است، و در هفت سال سوم یار، مشاور و همراه است.
منبع: میزان الحکمة – ط دار الحدیث، جلد 4، صفحه 3681
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: https://lib.eshia.ir/11023/4/3681
۲. زیان‌باری سرزنش مداوم و برافروختن آتش لجبازی:
امیرالمؤمنین امام علی علیه‌السلام ملامت‌های مکرر و کنترل‌گری‌های تحقیرآمیز را زمینه‌ساز طغیان و تشدید رفتار منفی معرفی می‌فرمایند:
متن روایت: الْإِفْرَاطُ فِی الْمَلَامِ یَشُبُّ نِیرَانَ اللَّجَاجِ
ترجمه: زیاده‌روی در سرزنش و نکوهش، آتش لجبازی و سرکشی را شعله‌ور می‌سازد.
منبع: میزان الحکمه جلد : 10 صفحه : 322
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: lib.eshia.ir/27307/10/322
۳. اصل مدارا به عنوان ستون حفظ روابط:
امام جعفر صادق علیه‌السلام مدارا کردن را از ارکان پایداری تعاملات می‌دانند و بر اهمیت آن در تنظیم رفتارهای فردی و خانوادگی دست می‌گذارند:
متن روایت: الْمُدَارَاةُ نِصْفُ الْإِیمَانِ وَ الرِّفْقُ نِصْفُ الْعَیْشِ
ترجمه: مدارا و سازگاری نیمی از ایمان است و نرم‌خویی و رفق، نیمی از خوشی و آسایش زندگی است.
منبع: الکافی، جلد ۲، صفحه ۱۱۷، حدیث ۵
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: https://lib.eshia.ir/11005/2/117
۴. پرهیز از تحمیل آداب و سلیقه‌های انجمادی به نسل جدید:
امام علی علیه‌السلام با نگاهی آینده‌نگرانه، اصرار کورکورانه بر تحمیل رسوم کهنه به فرزندان را نفی می‌کنند و بر لزوم درک زبان عصر پافشاری دارند:
متن روایت: لَا تَقْسِرُوا أَوْلَادَکُمْ عَلَی آدَابِکُمْ فَإِنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ لِزَمَانٍ غَیْرِ زَمَانِکُمْ
ترجمه: فرزندان خود را بر آداب و رسوم زمان خویش مجبور مسازید؛ زیرا آنان برای روزگاری غیر از روزگار شما آفریده شده‌اند.
منبع: شرح نهج‌البلاغه ابن أبی الحدید، جلد ۲۰، صفحه ۲۶۷، کلام ۱۰۲
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: https://lib.eshia.ir/15335/20/267
نظر شما