تمیم‌داری: آن‌که به‌نام «رومی» در جهان مُد شده، ربطی به مولوی ندارد

احمد تمیم‌داری، استادِ زبان و ادبیات فارسی، می‌گوید «رومی» شناخته‌شده در سطح جهان از طریق ترجمه شخصی مانند کلمن بارکس، ربطی به مولوی که ما می‌شناسیم، ندارد. او تاکید می‌کند در آن‌چه هم مدونا به عنوان یک خواننده کم‌سواد خوانده، هیچ اثری از «مثنوی» و «غزلیات شمس»، دیده نمی‌شود.

نرگس کیانی: هشتم مهر در گاهشمار ایران، روز بزرگداشت مولوی، سراینده «مثنوی معنوی» و «دیوان شمس تبریزی» و نگارنده «فیه‌مافیه»، «مجالس سبعه» و «مکتوبات» است. عارفی شاعر یا شاعری عارف که‌ آن‌طور که احمد تمیم‌داری، ادیب، زبان‌شناس، فارسی‌پژوه و استادتمام گروه ادبیات فارسی دانشگاه علامه‌طباطبایی می‌گوید، عده‌ای مثنوی‌اش را کتاب ضلالت و گمراهی می‌دانند و عده‌ای دیگر، قرآنِ دوم می‌خوانندش و این‌طور از آن یاد می‌کنند: «مثنویِ معنویِ مولوی، هست قرآن در زبان پهلوی».

شناختی که در سطح جهان از جلال‌الدین محمد بلخی معروف به مولانا، مولوی و رومی وجود دارد نیز شامل همین دوگانگی می‌شود. آن‌گاه که از خوانده‌شدن اشعار این شاعر بلندآوازه توسط مدونا یا نقش‌بستن آن‌ها روی دست آنجلینا جولی می‌گوییم، نباید از یاد ببریم به قول تمیم‌داری، مولانایی که ما پارسی‌زبان‌ها می‌شناسیم، ربطی به رومی‌ای که برخی در خارج از ایران می‌شناسند، ندارد؛ مشخصا اگر شناخت‌شان از طریق ترجمه کلمن بارکس باشد.  

آن‌چه در ادامه می‌خوانید حاصل گفت‌وگویی است با احمد تمیم‌داری پیرامون همین موضوع؛ دوری‌ونزدیکی مولوی‌ای که به‌عنوان مثال در شرح مفصل دکتر سیدجعفر شهیدی بر مثنوی معنوی شناخته‌ایم از رومی‌ای که به‌عنوان مثال به مدد ترجمه کلمن بارکس در جهان شناخته شده است.  

تمیم‌داری: آن‌که به‌نام «رومی» در جهان مُد شده، ربطی به مولوی ندارد

آن که با ترجمه کلمن بارکس به نام رومی به جهان معرفی شد چه میزان به آن که ما به نام مولوی می‌شناسیم نزدیک است؟

درواقع این دو هیچ ربطی به یکدیگر ندارند. البته که مترجمان مثنوی و دیگر آثار مولوی متعددند و به‌عنوان مثال می‌توان از پروفسور آرتور آربری نام برد یا رینولد آلین نیکلسون که صاحب معروف‌ترین ترجمه‌ها از آثار مولوی است و به واسطه داشتن مقام استادی در زبان عربی و آشنایی با مضامین اسلامی و عرفانی قابل استنادتر است. در حال حاضر نیز انتشارات سعاد، شرح شش‌جلدی او بر مثنوی معنوی را پس از آن که در دوره‌ای نایاب بود، تجدید چاپ کرده است.

کسی که شعرهای مولوی را بخواهد به زبانی دیگر ترجمه کند، باید فارسی و عربی بداند، با قرآن و حدیث آشنا باشد و شاعران قبل از مولوی را بشناسد

در این میان ترجمه کلمن بارکس را تنها می‌توان کاری تفننی دانست. او نه با زبان فارسی و نه با زبان عربی آشنایی نداشت و در ترجمه‌اش نیز تمام آیات و احادیث را حذف و برداشت شخصی خود را ارائه کرده است. ترجمه او را می‌توان اثری خوش‌باشانه و دنیوی دانست در حالی که مثنوی نه اثری دنیوی که اُخروی است و اگر دنیوی هم باشد، دنیا را به خاطر ساختن آخرت می‌خواهد.

خاطرم هست یکی از استادید ما مرتب می‌گفت مدونا مولانا خوانده است! و ما می‌گفتیم مدونا یک خواننده معمولی است و سوادی ندارد، چه دریافتی ممکن است از مثنوی و دیوان شمس داشته باشد؟! چرا که آثار عرفانی را عموما زبان دوم (Second language)) می‌نامند و نیازمند تفسیر و تاویل است.

همه، شاعران چه در زبان فارسی و چه در دیگر زبان‌ها، یا افراد حکیم و فیلسوف و دانشمندند یا فقط شاعرند و صرفا از توان سرایش شعر برخوردارند و توان علمی و فلسفی و عرفانی و تاویلی و تفسیری ندارند. به عنوان مثال می‌گویند حکیم ابوالقاسم فردوسی، حکیم خاقانی شروانی، حکیم سنایی غزنوی ولی هیچ‌گاه نمی‌گویند حکیم وحشی بافقی، چرا که او نه حکیم که صرفا شاعر بوده است. پس شعرا و همچنین مترجمان‌شان با یکدیگر متفاوتند.

ترجمه کلمن بارکس از شعرهای مولوی را باید کاری تفننی دانست. او، برداشت شخصی خود را ارائه کرده است 

دنیا اما دنیای آزادی است و یک مترجم، یک دیوان را هرطور که می‌خواهد بنا بر خواست و میل خود ترجمه می‌کند و درواقع خواسته‌های خود، احساسات و عواطف خود را در ترجمه به کار می‌برد. یکی از دانشجویان من، خانم شیما باقری، رساله دکتری‌اش را با حضور من به عنوان استاد راهنما بر سر مقایسه ترجمه کلمن بارکس با ترجمه رینولد آلین نیکلسون گذاشته و از جمله نتایجی که به آن رسیده این است که این دو ترجمه هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند و بارکس به شیوه خود این کار را انجام داده است. آن‌ها بیشتر اهل عشق و شراب و کباب و رباب و این‌طور چیزها هستند و اشعار فارسی را هم ترجمه ظاهری و دنیایی می‌کنند.

به مدونا اشاره کردید، زمانی هم بود که تتوی بازیگرانی چون آنجلینا جولی با شعری از مولانا جلب توجه کرده بود.  

ببینید حتی در کشور خود ما کسانی که به تاویل و تفسیر مثنوی می‌پردازند، متفاوتند. یک عده مثنوی را کتاب ضلالت و گمراهی می‌دانند و عده‌ای دیگر قرآن دوم می‌خوانندش و می‌گویند «مثنوی معنوی مولوی، هست قرآن در زبان پهلوی». پس همین‌جا هم برداشت‌ها متفاوت است در حالی که به‌عنوان مثال در مورد حافظ چنین نیست. به عقیده من همه این‌ها به اطلاعات و سواد خواننده و میزان آشنایی‌اش با قرآن و حدیث برمی‌گردد و این که چه مقدار از معارف اسلامی را به شکل عمیق فهمیده است، مانند ملاصدرا، ابن‌سینا، فارابی و... که طبیعتا درک‌شان با درک افراد معمولی تفاوت بسیار دارد.

غربی‌ها، بیشتر اهل عشق و شراب و کباب و رباب و این‌طور چیزها هستند و اشعار فارسی را هم ترجمه ظاهری و دنیایی می‌کنند

همه‌جا همین‌گونه است. نمی‌دانم نام اومبرتو اکو، نشانه‌شناس شناخته‌شده ایتالیایی را شنیده‌اید یا نه؟ او معتقد است هر داستانی که خوانده می‌شود به تعداد خوانندگانش، دو مرتبه نوشته می‌شود. این نوشته‌شدنِ دو مرتبه شاید صورتِ مکتوب به خود نگیرد اما به شکل شفاهی در ذهن خواننده ساخته‌وپرداخته می‌شود. بنابراین هر کسی که هر داستانی را می‌خواند، برداشت خود را دارد و آن‌چه به شکل مشخص در مورد مولوی می‌توان گفت این است که ای کاش مفسر مثنوی و دیوان شمس، بکوشد تا آن‌جا که می‌تواند آبشخورهای آثار مولوی را بشناسد و به اندیشه او نزدیک‌تر شود.  

می‌توان گفت برداشت هم حدی دارد؟  

بله، برداشت هم حدی و تلورانسی (Tolerance) دارد و این‌گونه نیست که هرکس، هرچه خواست بگوید. به‌عنوان مثال به حافظ بنگرید. من کتاب «گستره شعر پارسی در انگلستان و آمریکا» نوشته جان دی یوحنان را ترجمه کرده‌ام. در این کتاب نوشته شده است رالف والدو امرسون یکی از شاعران برجسته آمریکایی از حافظ و سعدی برداشت بسیار کرده است؛ ولی برداشت‌هایش تَعالی‌گرایانه، استعلاءگرایانه و ترانسندنتالیسمی (Transcendentalism) است. درواقع امرسونِ آمریکایی از شباب و ربابی که حافظ می‌گوید؛ برداشت معنایی، معنوی و آسمانی می‌کند و در کشور خود ما عده‌ای از نقادان و مفسران می‌گویند نه! شباب و رباب و کباب و معشوق حافظ همان است که همه‌جا هست و حافظ هم همان را گفته است، در حالی که یک آمریکایی مانند امرسون این‌گونه نمی‌اندیشد. مقصودم این است که بگویم عکس این قضیه هم صادق است و گاهی خارجی‌ها تعبیرات ترانسندنتالیستی و معنایی و معنوی می‌کنند و در داخل کشورمان کسانی هستند که تفسیرهای پست و پایین می‌آورند.

برای حرکت این برداشت‌ها به سمت برداشت‌های تعالی‌گرایانه چه باید کرد؟  

این نکته را فراموش نکنید که کسی که مثنوی می‌خواند؛ باید با مشرب فکری مولوی آشنا باشد، باید قرآن و حدیث بداند، آرای متکلمین معتزلی و اشعری را بداند، محدثان بزرگ را بشناسد، حدیث و کتاب‌های حدیث را بشناسد، عطار و سنایی و شاعران قبل از مولوی را بشناسد. آبشخورهای مولوی بسیار زیاد است و نمی‌توان او را شاعری معمولی دانست و فهم آثارش، اطلاعات بسیار می‌خواهد.

قطعا کارهایی شده است و از جمله آن‌ها می‌توان به شرح مفصل دکتر سیدجعفر شهیدی بر مثنوی معنوی اشاره کرد. ایشان استاد ما هم بودند و ما در واقع آخرین دانشجویانی بودیم که با ایشان دوره گذراندیم. دکتر شهیدی براساس قرآن، احادیث، روایات و شاعران دیگری که قبل از مولوی بودند این شرح را نوشت. از جمله دیگر شرح‌ها نیز می‌توان به شرح کریم زمانی اشاره کرد که نسبت به شرح دکتر شهیدی ساده‌تر و بیشتر برای مصرف عمومی است در حالی که شرح دکتر شهیدی برای دانشجویان فوق لیسانس و دکتری و کسانی که می‌خواهند در این زمینه متخصص شوند، کاربری دارد.

      این مطالب را هم بخوانید: 

    ◾️ رسول نجفیان: چرا مدونا مولانا را می‌شناسد ولی عده‌ای از ایرانیان نه؟ 

    ◾️ شعر مولانا روی بازوی برد پیت رفت؛ اما در ایران برایش چه کردیم؟

۲۵۲۵۹

کد خبر 1559004

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
8 + 4 =

نظرات

  • نظرات منتشر شده: 23
  • نظرات در صف انتشار: 0
  • نظرات غیرقابل انتشار: 0
  • فرزاد IR ۰۷:۳۲ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    86 25
    به ایشان بفرمایید که فقط تو خوبی.
    • مهدی IR ۱۲:۰۴ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
      50 1
      نیازی نیست. ایشان کاملا اطمینان کامل و خلل‌ناپذیر دارند که فقط خودشان خوب هستند.
    • ناشکیبا IR ۰۲:۳۵ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۸
      27 0
      جالب اینجاست که اسم مولانا رو در بلاد فرنگ با نام "رومی" جا انداختن، شاعر رو ترکیه به نام زده، از اونطرف بلخ میگه برای اینجا بوده، همه مدعی هستن و سند زدن، ما چسبیدیم به حواشی که فلان خواننده بی سواد اینو خونده، فلان خارجی نابلد شعر رو ترجمه کرده. شما میکردی! دوستانتون میکردن. کار که تموم شده همه کارشناس میشن و ایراد گیر. موقع انجام کار که میرسه همه عمل دیسک انجام دادن و باید استراحت کنن. تو همه چی همینیم.شعر نو و سپید رو هم نمیتونید ترجمه کنید چه برسه به اشعار کلاسیک
    • ساده IR ۱۵:۰۶ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۸
      21 0
      هر چیزی سر جای خودش مولوی شناسی آکادمیک لازم است و شناختن این شاعر به مردم عادی هم لازم است
  • US ۰۷:۴۲ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    38 23
    در دنیای آزاد ، هر کسی برداشت خودش را دارد
    • IR ۰۸:۵۰ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
      29 3
      اینطوری که همه چیز معنی خودش رو از دست میده! باید سعی کنیم به اندیشه نویسنده و شاعر وفادار باشیم.
  • IR ۰۸:۳۶ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    83 8
    آنها به روش خود عمل مي كنند شما هم به روش خودت از مفاخر ما حمايت كن كسي جلوي شما را كه نگرفته است
  • آسو IR ۰۹:۴۱ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    27 2
    چون طلایه داران فعلی مولوی فعلا کسانی هستند که فقط از اسم مولوی استفاده میکنند و ربطی به او ندارند و اصولا حتی نمی توانند شعرهایش را بخوانند،
  • یاسر بختیاری NL ۱۰:۰۳ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    67 10
    مطالعات ادبی جدید بسیار نظام‌مند شده است و این قبیل اظهارنظرها که پشتوانه تئوریک در نظریه ادبی ندارد، نمی‌تواند آکادمیک تلقی شود. اگر جناب استاد به نظریه‌ «تاریخ‌گرایی نوین» تسلط داشتند، متوجه می‌شدند که همسو با متن مکتوب اشعار شاعران،‌ باید سایر متون گفتمانی هم دقیقاً بررسی شوند تا بشود چنین گزاره‌های کلانی داد. به نظر می‌رسد استاد عالیقدر به نظریه‌های جدید نقد ادبی ورود ندارند.
    • IR ۲۳:۵۵ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
      3 46
      خودت هم فهمیدی چی گفتی ؟!!
    • یاسر بختیاری US ۱۰:۲۲ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۸
      44 0
      با احترام، بله فهمیدم چه می‌گویم و هر کسی که با نظریه تاریخ‌گرایی نوین آشنا باشد هم می‌فهمد. مطابق با این نظریه، گزاره‌های کلانی که جناب استاد در اینجا مطرح کرده‌اند، محلی از اعراب ندارد. این گزاره‌ها صرفاً زمانی وجاهت علمی دارند که در مطالعه‌ای تطبیقی بین متون ادبی مورد نظر (در اینجا اشعار مولانا) با سایر متون همان دوره مورد تأیید قرار گیرند. به زبان ساده‌تر (برای اینکه مطمئن شوم شما حتماً سخنم را می‌فهمید)، حرف‌های آقای تمیم‌داری بدون این مطالعه‌ی تطبیقی نمی‌تواند پشتوانه‌ علمی داشته باشد و لذا شایسته اعتنا نیست.
  • یاسر بختیاری NL ۱۰:۲۷ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    78 8
    بله، دست می‌گویید که مادونا خواننده‌ای «کم‌سواد» است. اما راستی استاد کم‌سواد هم داریم؟ آیا هستند کسانی که ادعای استادی دارند ولی اظهارنظرهای‌شان نشان می‌دهد کلاً هیچ اطلاع یا دانشی درباره‌ی موضوع مورد بحث ندارند و فقط می‌خواهند با حرف‌های گنده‌گنده اسمی در کنند؟ خداوند بزرگ ما را از همه‌ی بیسوادها مصون بدارد.
    • انسانم آرزوست IR ۱۵:۱۳ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
      0 45
      سلام، منظورتان از حرف‌های گنده ‌گنده و بی‌سوادها سخنان آقای تمیم‌داری است؟
  • فریبرز IR ۱۱:۱۱ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    48 0
    مولانا یکی از بحث برانگیزترین شاعران فارسی است که شعرش از ابعاد عرفانی، روان شناختی و جامعه شناختی قابل بررسی است. بی دلیل نیست که ده ها کتاب درباره این شاعر پرآوازه نوشته شده. اما این گفته ها که جناب تمیم داری اینجا مطرح کرده اند از سنخ دیگری است چون برخلاف آن کتاب ها و منابع متعدد، دیدگاه های ایشان بیشتر حاکی از معنای از قبل تعیین شده و ثابت دارد. در بررسی های ادبی جدید، معنای شعر را ثابت نمی دانیم. آقای تمیم داری جوری راجع به شعر مولانا اظهار نظر کرده اند که گویا یک معنای ثابت از ازل در این شعرها بوده و تا ابد هم خواهد بود. به ایشان پیشنهاد می کنم با «نظریه دریافت» در نقد ادبی آشنا شوند.
  • سیروس JP ۱۳:۲۹ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    47 0
    استاد محترم، ترجمه‌شناسی (translatology) اکنون به یک رشته دانشگاهی تبدیل شده و خروارها مقاله درباره ظرایف ترجمه نوشته شده. شما بد نیست آن مقالات را بخوانید. قطعا اگر این کار را بکنید، نظرات شما درباره ترجمه اشعار مولانا درخور اعتنا خواهد شد.
  • راحله JP ۱۳:۳۸ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    49 0
    جناب تمیم‌داری، فقط نظراتشونو تعمیم میدن.
  • IR ۱۴:۰۰ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    0 51
    درود بر استاد عزیزم دکتر تمیم داری.
    • فرزان س. IR ۱۵:۲۴ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۸
      26 0
      درود بر استادم یعنی چه؟! بحث علمی بکنید. من سوالم این است که آقای دکتر تمیم داری اصلا نشانه شناسی می داند؟ الان ادبیات را باید با روش هایی مثل نشانه شناسی تدریس کرد. مادونا یعنی چه؟! لطفاً درود و غیره را کنار بگذارید.
  • احسان الله خان IR ۱۸:۵۹ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۷
    1 8
    در اینجا شراب منظورش شراب روحانی است :)))
  • حسین IR ۰۱:۰۷ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۸
    51 0
    ترجمه‌های صورت‌گرفته از مولانا به هیچ وجه سست یا تحریف‌آمیز نیست. همان ترجمه‌ها باعث اعتبار بیش از پیش ادبیات ایران در نزد جهانیان شده است. وانگهی، اگر این شخص که نوشته‌اید استاد زبان فارسی است خودش قادر به ارائه ترجمه‌های بهتر از مولاناست، چرا تا به حال آستین همت بالا نزده و این کار را نکرده است؟ وقتی کسی در موضوعی تخصص ندارد، بهتر است خاموش بنشیند و شنونده‌ی سخنان متخصصان و اهالی دانش باشد. این شرط عقل است.
    • استاد ادبیات US ۱۰:۲۶ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۸
      46 0
      درود. حرف شما درست است. اعتبار ادبیات ما در سطح جهانی مدیون همان ترجمه‌های طاقت‌فرساست.
    • مسعود IR ۱۸:۳۱ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۸
      25 0
      از همان تتویی که برد پیت و آنجلینا جولی با خط فارسی زده اند شاید خیلی ها به اصل اشعار مولانا علاقه مند شوند.
  • سهیل IR ۱۴:۵۴ - ۱۴۰۰/۰۷/۰۸
    25 0
    دوره این حرف ها و این «استاد» دیگه تموم شده. با این همه ترجمه در مورد روش های جدید تحلیل شعر، کسی خریدار این حرف‌های قدیمی و ملال آور نیست.