جنگ و تجاوز نظامی دشمن، فرسودگی زیرساختها، و امکانات و افزایش وابستگی به فناوری، و تحولات اجتماعی، و اقتصادی در همین سال ۱۴۰۴ نشان داده که برای پیشگیری از آنچه در دیماه ۱۴۰۴ در حدود ۱۰ درصد از شهرهای ایران دیده شد نیازمند رویکردهای نوین برای درک، تحلیل و پاسخ به بحرانها هستیم. در چنین شرایطی، بهرهگیری از فناوریهای هوشمند، دادهمحور و پیشنگر دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورت است. توجه کنیم که زمینه ایجاد حوادث دیماه نارضایتی شدید اقتصادی و عدم توجه به بروز این حوادث بر پایه وقایع قابل پیشبینی بود.
در آذر و دیماه ۱۴۰۴ با تغییرات روزانه نرخ ارز ابتدا زمینه های اعتراضات بازار – مدرن – ایجاد شد ولی سپس با مداخله خارجی و فراخوانی که برای روزهای ۱۸ و ۱۹ دیماه داده شد خشونت و تلفات گسترده در کشور رخ داد. رویکرد مدیریت بحران همچنان رویکرد "پاسخ" و پس از وقوع حوادث بود. گرچه دولت برای پاسخ به اعتراضات عمدتا مسالمت آمیز از ۸ تا ۱۷ دیماه رویکرد مسالمت جویانه برگزید و به سخن معترضان گوش فراداد. ولی رویکرد مدرن به مدیریت بحران با نگاهی سیستمی و بر اساس کار سازمان یافته و عمدتا بر پایه پیشگیری از حادثه ممکن است. همافزایی میان علوم انسانی، مهندسی ریسک، دادهمحوری و فناوریهای پیشرفته محاسباتی با شبیهسازی سناریوهای بحران و پیشبینی جریانهای تخلیه اضطراری یا بهینهسازی تخصیص منابع امدادی، هوش مصنوعی میتواند شکاف عمیق میان تحلیلهای ایستا و تصمیمگیریهای بلادرنگ و صرفا بر پایه پاسخ را پُر کند.
قبل از ۱ دیماه تدابیر لازم برای ممانعت از رخداد ۱۸ دیماه به صورت پیشگیرانه باید سنجیده می شد. مدیریت بحران در عصر حاضر، بدون تکیه بر سامانههای هوشمند، دادهمحور و یادگیرنده، نهتنها ناکارآمد بلکه خطرناک است. این فناوریها باید در متن تصمیمسازیها و ساختارهای اجرایی جای بگیرند. به فناوری بهمثابه ستون فقرات سامانه مدیریت بحران نگاه میکنیم. مدیریت بحران یک فرآیند چهارگانه است که شامل پیشگیری، آمادگی، (که این دو رحله معمولا سه چهارم از وقت و انرژی و هزینه ها باید برایش صرف شود) و پس از رخداد: مقابله و بازسازی است.
در مرحله پیشگیری، با تدابیر قانونی، جلوی وقوع بحران گرفته میشود. این اقدامات بهطور مستقیم از وقوع مخاطرات جلوگیری کرده و اثرات منفی آنها را به حداقل میرسانند. اتفاقی که باز در دیماه ۱۴۰۴ در آن ضعیف ظاهر شدیم. مرحله آمادگی برای مواجهه با بحران شامل جمعآوری اطلاعات، برنامهریزی، تمرینات و آموزش است. این اقدامات افراد و نهادها برای واکنش سریع و مؤثر در مواقع بحرانی آماده می شوند. اهمیت این مرحله در افزایش توانایی مردم و نهادها به منظور مدیریت بهتر بحرانها و حفاظت از جوانب مختلف است.
مرحله مقابله به ارائه خدمات اضطراری و فوقالعاده پس از وقوع بحران میپردازد. این مورد شامل شناسایی دامنه بحران، ریشهیابی عوامل مسئول بحران و استفاده از ابزارهای انسانی، اطلاعاتی و فیزیکی برای مقابله با بحران است. در صورت حضور در یک بحران با آسیب جانی، فعالیت های امدادرسانی و حفاظت از جان و داراییها در این مرحله مورد توجه قرار میگیرد.
درمرحله بازسازی، هدف بازگرداندن شرایط به حالت عادی پس از بحران با در نظر گرفتن ایمنی و اصول تاب آوری است. این مرحله شامل برقراری مجدد سرویسها و خدمات ضروری و در صورت نیاز احیای ساختمانها و تأسیسات، و کمکرسانی به افراد مصیبتدیده میشود. در اغتشاشات دیماه ۱۴۰۴ قطع اینترنت به ضرورتهای امنیتی برقرار شد. اتصال مجدد اینترنت باید بخش مهمی از این بازسازی در نظر گرفته شود.
*استاد دانشگاه
۴۷۴۷
نظر شما