گروه اندیشه: دکتر رضا پورحسن با تحریر یادداشت کوتاهی در جماران، در باره تحلیل های راجع به حوادث دیماه، تاکید دارد که معیارهای علمی در بسیاری از این تحلیل ها نادیده انگاشته شده اند. این یادداشت را می خوانید:
****
تحلیل علمی پدیده ها، نیازمند یک پیش فرض است و آن نقل بدون سوگیری حادثه و نیز اطلاع دقیق، نه افواهی، از چند و چون میدان است. در تحلیل وقایع و یا نقد اندیشه، ابتدا نقل بدون جانبداری ضرورت دارد، و آن نیز مستلزم گوش دادن، دسترسی به اطلاعات دقیق و یا رؤیت اسناد واقعی و دور شدن از هرگونه هیجان منفی و سوگیری ذهنی است.
پس از حوادث دی ماه، تحلیل های زیادی به قصد فهم چرایی حوادث، شنیده و خوانده ایم. تحلیل پدیده های اجتماعی امری لازم است و برای تصحیح فکر و رفتار کنشگران و سازمان حکمرانی ضرورت دارد.
اما تحلیل علمی پدیده ها، نیازمند یک پیش فرض است و آن نقل بدون سوگیری حادثه و نیز اطلاع دقیق، نه افواهی، از چند و چون میدان است. در تحلیل وقایع و یا نقد اندیشه، ابتدا نقل بدون جانبداری ضرورت دارد، و آن نیز مستلزم گوش دادن، دسترسی به اطلاعات دقیق و یا رؤیت اسناد واقعی و دور شدن از هرگونه هیجان منفی و سوگیری ذهنی است.
تجربیات نشان می دهند که نقد و تحلیل وقایع و اندیشه ها زمانی که با هیجانات، طرحواره ها و قالب های ذهنی همراه شود، نقل اندیشه و واقعه با سوگیری همراه شده و طبیعتا نقد و تحلیل آن نیز دچار اشکال خواهد شد. همیشه ورود هیجانات منفی و مثبت، حالات روحی و قالب های ذهنی به تحلیل وقایع، قضاوت ها را به انحراف برده و فرد را از دایره انصاف و اخلاق دور می سازد.
اینجانب تحلیل های زیادی را شنیده و خوانده ام. بسیاری از آن ها، هیجانی، نقل بدون سند، تکرار بی دقت اخبار رسانه های زرد، و همراه با مسایل روحی و حتی آرزوهای شخصی تحلیلگران بوده است. گویی نویسنده، ناخودآگاه آرزوی خویش را به شکل تحلیل بیان می کند. البته نقدهایی نیز ارائه شدند که انصافا سعی بر تحلیل علمی و مبتنی بر اطلاعات، به دور از هیجان، و حتی متفاوت از دیدگاه مربوط به اردوگاه سیاسی و فکری خود بوده اند.
به لحاظ روش شناسی، برای تبیین یک واقعه باید متغیرها، عوامل، و تعامل آن ها بر یکدیگر توصیف شده و سپس تحلیل، استنتاج و استنباط منطقی صورت گیرد. نمی توان در یک تحلیل علمی، صرفا متغیرها را کنار هم ردیف کرد بدون آنکه تاثیر آنها و نیز وزن هرکدام را در نتیجه یک واقعه، مورد ارزیابی قرار نداد. خیلی از تحلیل ها، صرفا ردیف کردن متغیرها یکی از پس از دیگری است که مشخص نیست آیا واقعا در پدیدارشدن یک واقعه نقش داشته اند، و اگر تاثیر داشته اند میزان آن تا چه اندازه بوده است، و هر متغیر چند درصد از نتیجه را تبیین می کند؟
به عنوان مثال، در تحلیل های اخیر به متغیرهای زیادی اشاره شده بدون آنکه اثبات شود که وزن علّی هر کدام چقدر است، و یا کمتر تحلیلی را دیدم که در کنار مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، به مسایل عمیق روانشناختی، مسایل ناخودآگاه، تعارض ها و انگیزه های درونی معترضین و یا افراد اغتشاشگر اشاره و تاکید کرده باشد.
به جزئیات بیشتری اشاره نمی کنم، اجمالا عرض می کنم که نقد و تحلیل ها، عموما دم دستی و غیر علمی بوده است. یعنی اکثر آنها عمدتا توصیفی و فاقد استدلال و استنباط مبتنی بر شواهد متقن بوده است. ضرر این گونه تحلیل ها به اشتباه بردن تصمیم گیران و اختلال در تنظیم رفتار کنشگران خواهد شد.
نقد و تحلیل، ماهیت ژورنالیستی ندارد که هرکسی دست به تحلیل شود. فراوانی تحلیل های علمی و راهگشا همیشه انبوه و زیاد نیست؛ چرا که تحلیل علمی مستلزم برخورداری از دانش نقد و تسلط به روش شناسی علمی است. به این دلیل بد نیست برخی نویسندگان و اساتید مجرب نقد و تحلیل، در باره آداب، دانش و حتی مهارت نقد نکاتی را مطرح کنند.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما