به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مسئله چگونگی نزول قرآن کریم و چگونگی جمع میان نزول دفعی قرآن در شب قدر و نزول تدریجی آن در طول بیست و سه سال دوران نبوت حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم، همواره یکی از پرسشهای بنیادین در حوزه معارف قرآنی و علوم اسلامی بوده است. پرسشی که از دیرباز مطرح بوده این است که چگونه کتابی که ویژگی آن نزول تدریجی و بهتناسب حوادث و رویدادها بیان شده، میتواند در شبی معین به صورت یکپارچه نازل شده باشد؟
بنابر روایت حوزه، بدین منظور، با سرکار خانم مریم ملکمحمدی، پژوهشگر و از کارشناسان حوزه معارف قرآنی به گفتوگو نشستهایم. در ادامه، مشروح این گفتوگو را به مخاطبین گرامی تقدیم میکنیم.
بسمالله الرحمن الرحیم؛ در پاسخ به پرسش مطرحشده درباره چگونگی نزول قرآن در شب قدر با توجه به نزول تدریجی آیات در طول بیست و سه سال، لازم است نخست به یک مقدمه ای اشاره شود.
در مطالعات و پژوهشهای قرآنی، بایستی همواره این اصل بنیادین مورد توجه قرار گیرد که آیات قرآن کریم را نمیتوان به صورت منفک و جداگانه مورد بررسی قرار داد. بسیاری از معارف و مفاهیم عمیق قرآنی در قالب یک نظام واره منسجم و منظومه ای به هم پیوسته قابل فهم و تفسیر هستند. از این رو، ضروری است که آیات قرآن در کنار یکدیگر دیده شوند و استنباط معارف آن، مبتنی بر نگاه جامع و نظاممند به مجموعه آیات صورت پذیرد، نه آنکه صرفاً با تمرکز بر یک آیه، درباره موضوعی قضاوت شود.
باید توجه داشت که مسئله نزول قرآن نیز از این قاعده مستثنی نیست و نمیتوان با استناد صرف به یک آیه، درباره چگونگی نزول آن داوری کرد.
بر اساس آیات قرآن کریم، دو نوع نزول برای این کتاب آسمانی مطرح شده است:
یک: نزول تدریجی
این نوع نزول متناسب با رخدادها و وقایع دوران بیست و سهساله نبوت حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم صورت پذیرفته است. در قرآن کریم برای اشاره به این نوع نزول، از واژه «تنزیل» استفاده شده که با وزن «تفعیل» بر تدریجی بودن دلالت دارد.
و قرآنی را بخش بخش (بر تو) نازل کردیم تا آن را با درنگ بر مردم بخوانی و آن را به تدریج نازل کردیم.
دوم: نزول دفعی
نوع دیگر نزول قرآن، نزول یکباره و دفعی است که در قرآن کریم از آن با لفظ «انزال» یاد شده است. این واژه بر نزول کلی و یکباره قرآن بر حقیقت وجود مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم دلالت دارد.
در ادامه آیاتی که به نزول تدریجی قرآن کریم اشاره دارند، میتوان به موارد زیر استناد کرد:
آیه ۱۰۶ سوره مبارکه اسرا
«وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَیٰ مُکْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِیلًا»
آیه ۳۲ سوره مبارکه فرقان
این آیه شریفه در پاسخ به اعتراض و خدشه کافران نازل شده است که میگفتند: «چرا قرآن یکباره بر او نازل نشده است؟» خداوند متعال در پاسخ میفرماید:
«وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً ۚ کَذَٰلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ ۖ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِیلًا»
و کسانی که کافر شدند گفتند: «چرا قرآن یکباره بر او نازل نشده است؟»اینگونه (قرآن را به تدریج نازل کردیم) تا دل تو را به وسیله آن استوار داریم و آن را به آرامی (بر تو) خواندیم.
این آیه به روشنی بیانگر یکی از مهمترین حکمتهای نزول تدریجی قرآن یعنی تثبیت قلب مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم است.
آیه ۲۳ سوره مبارکه انسان
در این آیه شریفه نیز خداوند میفرماید:
«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزِیلًا»
همانا ما قرآن را به تدریج بر تو نازل کردیم.
کاربرد وزن «تفعیل» در واژه «نَزَّلْنَا» و مصدر «تَنْزِیلًا» بر نزول تدریجی و آرام قرآن دلالت دارد.
آیه ۱ سوره مبارکه زمر
در آغاز این سوره مبارکه میفرماید:
«تَنْزِیلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»
این کتاب، به تدریج از سوی خداوند شکستناپذیر حکیم نازل شده است.
واژه «تنزیل» در این آیه و دیگر آیات مشابه، همواره بر نزول تدریجی قرآن کریم دلالت دارد.
با توجه به آیات یادشده، حکمتهای متعددی برای نزول تدریجی قرآن کریم بیان شده است:
* تثبیت قلب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم
همانگونه که در آیه ۳۲ سوره فرقان بدان اشاره شد، یکی از مهمترین حکمتهای نزول تدریجی، استواری و تثبیت قلب مبارک حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم است. نزول تدریجی قرآن سبب میشد که آن حضرت همواره با سرچشمه وحی در ارتباطی مستمر و زنده باشند و این ارتباط پیوسته، مایه قوت قلب و اطمینان خاطر ایشان در برابر سختیها و مشکلات دعوت بود.
*امکانپذیری تدریجی اجرای احکام
حکمت دیگر، فراهم شدن زمینه اجرای تدریجی احکام الهی است. اگر تمام احکام یکباره نازل میشد، اجرای ناگهانی و همزمان آنها برای جامعه نوپای اسلامی با دشواریها و مشقتهای فراوان همراه میگشت. اما نزول تدریجی، بستر مناسبی برای انس تدریجی مردم با احکام و اجرای مرحلهای آنها فراهم آورد و از این طریق، سختیها و مشقتهای مترتب بر اجرای احکام کاهش یافت و امت اسلامی بدون عسر و حرج، احکام الهی را پذیرا شدند.
* پاسخگویی به نیازها و حوادث در حال وقوع
در طول بیست و سه سال نبوت، رخدادها و حوادث گوناگونی پدید میآمد و پرسشها و نیازهای جدیدی برای مسلمانان مطرح میشد. نزول تدریجی قرآن این امکان را فراهم میساخت که خداوند متعال متناسب با هر حادثه و نیاز، آیات مقتضی را نازل فرماید و از این طریق، مسلمانان در پرتو تعالیم وحیانی، راهنمایی و هدایت شوند. این هماهنگی میان نیازهای امت و نزول آیات، نقش مؤثری در تثبیت ایمان و عمل به دستورات الهی داشت.
* تسهیل در حفظ و فهم قرآن کریم
در صدر اسلام، مهمترین راه حفظ و انتقال قرآن از نسلی به نسل دیگر، حافظههای پاک و آماده یاران پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم بود. نزول تدریجی قرآن در طول بیست و سه سال، فرصت مناسبی برای مسلمانان فراهم میآورد تا آیات الهی را با تأمل و تدبر فرا گرفته و به خاطر بسپارند. این تدریج در نزول، هم به حفظ دقیقتر آیات کمک میکرد و هم زمینهساز فهم عمیقتر معارف قرآنی میگشت.
*ظهور و بروز اعجاز قرآن
یکی دیگر از حکمتهای نزول تدریجی، آشکار شدن وجهی از اعجاز قرآن کریم است. این کتاب آسمانی در طول بیست و سه سال و در شرایط گوناگون و به تناسب حوادث مختلف نازل شده است، با این حال هیچگونه کژی، تحریف، تناقض یا تعارضی در آن دیده نمیشود. این هماهنگی و انسجام در عین نزول تدریجی در طی بیش از دو دهه، خود نشانهای روشن از اعجاز الهی و این حقیقت است که قرآن از جانب خداوند حکیم نازل شده است.
نزول دفعی قرآن کریم
در مقابل نزول تدریجی، نزول دفعی قرآن کریم قرار دارد که در آیاتی چند بدان اشاره شده است. از جمله در آیه ۱۸۵ سوره مبارکه بقره میفرماید:
«شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ»
ماه رمضان، ماهی که قرآن در آن نازل شده است.
در این آیه شریفه، خداوند متعال در مقام معرفی ماه رمضان و برجستهترین ویژگی آن یعنی نزول قرآن، از واژه «أُنْزِلَ» استفاده کرده است که بر نزول دفعی و یکباره دلالت دارد. این نزول همان نزول قرآن در شب قدر است که به صورت یکباره بر حقیقت وجود مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نازل شده است.
*آیه اول سوره مبارکه قدر
خداوند متعال میفرماید:
«إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ»
همانا ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم.
کاربرد واژه «أَنْزَلْنَا» در این آیه شریفه نیز به روشنی بر نزول دفعی قرآن کریم دلالت دارد و تأکید میکند که این نزول در شب قدر واقع شده است.
*آیه سوم سوره مبارکه دخان
نیز میفرماید:
«إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبَارَکَةٍ»
ما قرآن را در شبی مبارک نازل کردیم.
این آیات همگی مؤید این حقیقت هستند که قرآن کریم یک نزول دفعی و یکباره در شبی مبارک و پربرکت که همان شب قدر است داشته است.
آنچه در این میان حائز اهمیت است، نگاه جامع و نظاممند به آیات قرآن کریم است. همانگونه که اشاره شد، مفسران بزرگوار در تبیین انواع نزول دفعی، دیدگاههای مختلفی مطرح کردهاند و برخی تا سه نوع نزول دفعی را برای قرآن کریم برشمردهاند که البته هر یک جای تأمل و بررسی دارد.
اما نکته اساسی این است که:
وجود نزول تدریجی برای قرآن کریم، هرگز به معنای نفی نزول دفعی نیست.
چه اشکالی دارد که قرآن کریم دارای دو نوع نزول باشد؟ اساساً آیات قرآن کریم خود به صراحت به هر دو نوع نزول اشاره فرمودهاند. از یک سو آیاتی با واژه «تنزیل» بر نزول تدریجی دلالت دارند و از سوی دیگر آیاتی با واژه «انزال» بر نزول دفعی تأکید میکنند.
بنابراین، بحث از نزول قرآن کریم، بحثی مجموعهای و نظاممند است که باید با کنار هم قرار دادن تمام آیات مرتبط با این موضوع، به تبیین آن پرداخت. نمیتوان با استناد صرف به یک دسته از آیات، دسته دیگر را نادیده گرفت. آنچه از مجموع آیات قرآن کریم به دست میآید، این است که: قرآن کریم هم نزول تدریجی دارد و هم نزول دفعی.
نظر شما