تنگه هرمز؛ محل عبور معنا/ نگاهی به موقعیت تنگه هرمز از منظر فلسفه فرهنگ

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سیده سمیه تقوی, پژوهشگر فلسفه فرهنگ با انتشار یادداشتی تاکید کرد: جغرافیای یک کشور ارتباط تنگاتنگی با شکل گیری هویت ، باور و فرهنگ مردمان آن کشور دارد .مثلا اسطوره ها و حماسه های کشوری کوهستانی ، تحت تأثیر موقعیت جغرافیایی آن منطقه روایت گر غلبه بر موانع و سختی هاست. بنابراین جغرافیا «فرهنگی» است .

یعنی نگاه معنا بخش مردمان هر منطقه ای هویت خاصی به محیط اطراف خود می دهد. کوهستان در کشوری نماد غلبه بر سختی است و در کشوری دیگر نماد سکوت و محل عبادت . رودخانه در کشوری نماد جریان زندگی است و در منطقه ای دیگر نماد خطر .

ایران با جغرافیایی پهناور که هم کوهستان را در دل خود جای داده و هم دریا و دشت و کویر ، دارای روایتهای غنی فرهنگی از اسطوره ها و حماسه هاست . ایرانیان داستان‌های مشترک زیادی از غلبه بر سختی ها ( کوه) ، بخشش ها (دریا) ، مقاومت ها (کویر) ، و بزرگی ها(دشت) دارند. تنگه هرمز نیز به مثابه یک متن فرهنگی است که معانی مختلفی را در دل خود جای داده : نقطه تماس شرق و غرب ( نماد ارتباط) ، دروازه ایران با جهان ( نماد مالکیت و اقتدار)، گذرگاه طلایی نفت( نماد قدرت اقتصادی)، تلاقی فرهنگها ( نماد گفتگو و تبادل فرهنگی) ، جغرافیایی که به مثابه یک متن فرهنگی تفسیر می شود و هویت ایرانی مردم این سرزمین را می سازد.

تنگه هرمز،مرز است. مرزها فقط خطوطی بی جان روی نقشه ها نیستند. مرزها ابعاد فرهنگی دارند و هر نوعی از آن ( بسته یا باز) کنش معنایی و فرهنگی خاصی را ایجاد می کنند . «ما» با مرزهای مان «تعریف» می شویم و تمایز خود را با «دیگری» می شناسیم . مرزها هویت «خودی» از «غیرخودی» را هویدا می کنند.و بنابراین تنها یک قسمت از جغرافیای طبیعی نیستند بلکه نمادی از حفظ موجودیت و هویت اند. «ما» با تنگه هرمز «تعریف» می شویم و خویشتن ایرانی خویش را حفظ می‌کنیم .

علاوه بر این، تنگه هرمز حامل معناست .این مرز پرگهر معنای قدرت و ارتباط، معنای «بودن» و «شدن» را منتقل می‌کند: «بودن» استراتژیک کشورهایی که به این تنگه دسترسی دارند و آنچه که در این مکان پرمعنا واقع«می شود» یعنی تجارت ، مبادله انرژی ، جابجایی تاریخ و زبان و باور و اندیشه و نماد ، گفتگو ، جنگ و صلح که اهمیت «بودن» و «شدن» آن را دو چندان می کند . محلی که نه کشتی ها ، که فرهنگها در آن پهلو می گیرند ، لنگر می اندازند ، از کنار هم عبور می کنند و با هم برخورد دارند .

جایی که زمین و دریا معنایی فرهنگی می یابد و در حافظه تاریخی خود رفتن و آمدن، ارتباط و تماس و زایش فرهنگ را به همراه دارد . جایی که دریا و خشکی به مسیرهای مهم جهانی تبدیل می گردد و نماد اقتدار می شود . تنگه هرمز خانه ای در مرز امنیت و ناامنی است که در هر دو حالت اش تولید کننده معناست.

در امنیت اش ، صرفاً یک مسیر ترابری آبی نیست که روایت گر داستان سیاست و اقتصاد باشد بلکه روای جغرافیایی است که معنا و احساس و حافظه را در خود جای داده و زیست فرهنگی خاصی را ایجاد نموده است.تنگه هرمز مانند خانه پیر خردمندی است که قرن هاست درب آن به روی همه مردم باز بوده . مردمانی از ایران و هند و چین و عرب و آفریقا و اروپا بر سر سفره پر نعمت اش نشسته اند و درس‌های زیادی از مواجهه با «دیگری» ، « گفتگو»ی فرهنگی و تمدنی آموخته اند . تنگه هرمز بخش مهمی از داستان زندگی همین مردم است .

و در ناامنی اش ، زمانی که مورد حمله تفکر استعماری قرار می‌گیرد، جغرافیایی است که تبدیل به معنا می شود: میدانی برای مبارزه معناها و صحنه نبرد میان اندیشه استعماری با اندیشه استقلال و مقاومت . اگر در تفکر استعماری ، طبیعت و مرز و جغرافیا بستر و ابزار قدرت است در تفکر فرهنگی ، جغرافیا معنا بخش است .

حافظه فرهنگی هر ایرانی از این جغرافیا ، از این خانه که آن را وطن می نامد ، معنا بخشیدن به هویت و حفظ موجودیت خویش را به همراه دارد.کنترل مرز آبی این خانه پیام آور یک مقاومت معنایی است . در این نوع از مقاومت ، ابزار دشمن نیروی نظامی و سیاسی است اما ابزار مردمان این سرزمین فرهنگ و تمدن دیرینه شان است .

به این معنا که قدرت سیاسی و نظامی ایران با روح فرهنگ ایرانی ( مقاومت ، حفظ استقلال و هویت ) ظاهر می شود : قدرت سیاسی و نظامی با پشتوانه ای فرهنگی . و اینچنین است که مرز، تولید کننده معنا می‌شود و تنگه هرمز ، محل عبور معنا.