به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن و ماهی که شب قدر در آن چون قلبی تپنده میدرخشد، فرصتی است تا از دریچهای تازه به عمق قرآن کریم بنگریم. سوره مبارکه یس که پیامبر(ص) آن را قلب قرآن نامیدهاند، نهتنها راهنمای ما در مسیر ایمان و هدایت است، بلکه هر آیهاش پنجرهای بهسوی رازهای توحید، معاد و رحمت الهی میگشاید.
بنابر روایت ایکنا در سلسلهگفتوگوهایی بهمناسبت این ماه با علیاکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآنی و دکترای علوم قرآن و حدیث، در شماره بیستوهفتم به بررسی تفسیر عرفانی و معنوی آیه ۵۸ سوره یس، انواع سلام در بهشت و پیامدهای روحانی آن و سلام در شب قدر و ارتباط آن با ظهور امام زمان(عج) پرداخته است. این مجموعه ۳۰ قسمتی، ما را با پیوند عمیق مفاهیم هدایت، انذار، تقدیر و سبلالسلام در قرآن و همچنین رازهای نهفته در آیات سورههای یس و قدر آشنا میکند.
آیه «سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» چه ابعاد عرفانی و روانشناختی برای درک ارتباط انسان با خداوند دارد و چگونه میتوان این تجربه معنوی را در زندگی روزمره بازتولید کرد؟
یکی دیگر از آیاتی که در سوره مبارکه یس داریم و در تفسیری که از کتاب آقای قرائتی عرض میکردیم، کمتر درباره آن صحبت شده بود و میخواهیم از تفسیرهای دیگر، انشاءالله، آن بحث را کامل کنیم، به آیه ۵۸ مربوط میشود: «سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ؛ سلام، گفتاری از جانب پروردگار مهربان است.»
ابتدا به تفسیر «مِنْهَجُ الصَّادِقِینَ» مرحوم ملافتحاللَّه کاشانی(ره) مراجعه میکنیم. ایشان در تفسیر این آیه میفرماید: «برای بهشتیان تحیتی خواهد بود که نشانه امنیت و سلامت و یا فراخی نعمت و بسیاری کرامت است؛ تحیتی که از جانب پروردگار مهربان صادر شده است.»
درباره تفسیر این آیه دو نظر مطرح شده؛ یک نظر، غالب بر سایر نظرهاست و بهخصوص بر نظر دوم ترجیح داده شده، گرچه هر دو مشهورند. نظر نخست آن است که این سلام را فرشتگان از جانب پروردگار مأموریت دارند به اهل بهشت تقدیم کنند؛ اما تفسیر غالب، نظر مرحوم علامه طباطبایی(ره) و همچنین نظر تفسیر نمونه است. آنان پس از نقل دیدگاههای متعدد، نظر ارجح را این میدانند که این سلام، سلامی است که از جانب خود حضرت حق و از سوی خود پروردگار به بهشتیان داده میشود.
مرحوم ملا فتحالله نیز هر دو نظر را بیان کردهاند و در ادامه، روایتی از عبدالله انصاری نقل میکنند که وی از پیامبر اکرم(ص) روایت کرده است که ایشان فرمود: «اهل بهشت در نعمتهای خود غرق هستند که ناگهان نوری بر آنان درخشان میشود و هنگامی که سر بالا میکنند، از آن نور آوازی شنیده میشود که: السَّلَامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ الْجَنَّةِ؛ این سلام، نهایت آرزوی بهشتیان و غایت مطلوب آنان است. هرگاه ملائکه به زیارت اهل بهشت آیند، بر آنان سلام میکنند و میگویند: السَّلَامُ عَلَیْکُمْ مِنْ ربِِ رّحیمٍ.»
بنابراین، طبق این قول، ملائکه سلام میکنند، اما در مقام قاصدانی که سلام پروردگار مهربان را به بهشتیان میرسانند. چون در تفسیر نمونه متن بسیار زیبایی آمده است، آن را عیناً نقل میکنیم تا زیبایی آن محفوظ بماند. در این تفسیر از آیتالله العظمی مکارم شیرازی آمده است: «برای آنان سلام و درود الهی است؛ این سخنی است از ناحیه پروردگار مهربان. این ندای روحافزا و نشاطبخش و مملو از مهر و محبت، چنان روح انسان را در خود غرق میکند و به او لذت و شادی و معنویت میبخشد که با هیچ نعمتی برابر نیست. شنیدن ندای محبوب، ندایی آمیخته با محبت و آکنده از لطف، سراسر وجود بهشتیان را غرق سرور میکند، بهگونهای که یک لحظه آن بر تمام دنیا و آنچه در آن است، برتری دارد. جذبه شهود محبوب و دیدار لطف یار آنقدر لذتبخش و شوقانگیز است که یک لحظه از آن با هیچ نعمتی، حتی با تمام جهان، برابر نیست و عاشقان دیدار او چناناند که اگر این افاضه معنوی از آنان قطع شود، قالب تهی میکنند؛ چنانکه در حدیثی از امیرالمؤمنین علی(ع) آمده است: «لَوْ حُجِبْتُ عَنْهُ سَاعَةً لَمِتُّ؛ اگر یک ساعت از دیدار او محجوب بمانم، جان میدهم.»
در ادامه تفسیر نمونه آمده که ظاهر آیه نشان میدهد، این سلام، سلام پروردگار است که بر مؤمنان بهشتی نثار میشود؛ سلامی مستقیم و بیواسطه از ربّ پروردگار، آن هم سلامی که از رحمت خاصه او، یعنی مقام رحیمیتش، سرچشمه میگیرد و تمام الطاف و کرامات در آن جمع است.
از مرحوم علامه کشمیری(ره)، از عرفای بزرگ معاصر سؤال شده بود که اگر سوره مبارکه یس قلب قرآن است، قلب یس کجاست؟ ایشان فرموده بود همین آیه ۵۸: «سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ.» درواقع، قلبِ قلبِ قرآن، همین سلامی است که از جانب پروردگار مهربان به بهشتیان داده میشود.
با توجه به انواع سلام در بهشت، چه درسهای مدیریتی و اجتماعی از تعامل فرشتگان و بهشتیان برای ایجاد صلح و هماهنگی در جامعه بشری میتوان گرفت؟
در بحث سلام، دامنه بسیار وسیعی وجود دارد. بخشی از این بحث در تفسیر نمونه آمده است که انواع سلامهایی را که در قرآن ذکر شدهاند، بررسی میکند؛ اینکه گوینده سلام چه کسی است و دریافتکننده آن کیست. یکی از نامهای بهشت، دارالسلام است. خداوند در سوره مبارکه یونس، آیه ۲۵ میفرماید: «وَاللَّهُ یَدْعُو إِلَیٰ دَارِ السَّلَامِ؛ خداوند مردم را به سرزمین سلامت و آرامش دعوت میکند.»
بهشتیان هنگام ورود به بهشت گاهی با سلام فرشتگان روبهرو میشوند. فرشتگان از هر دری بر آنان وارد میشوند و میگویند: «سَلَامٌ عَلَیْکُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ؛ سلام بهدلیل شکیباییهایی که داشتید و چه نیکو سرانجامی است آن سرا.» (سوره رعد/ آیه ۲۴)
خداوند در آیه ۲۳ سوره رعد میفرماید: «وَالْمَلَائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بَابٍ؛ فرشتگان از هر باب وارد میشوند.» درباره درهای بهشت نیز بحث مفصلی وجود دارد. مشهور است که بهشت هشت در دارد، اما در حقیقت، بهشت بینهایت در دارد و عدد هشت فلسفه دیگری دارد.
نوع دیگری از سلام در آیه ۴۶ سوره اعراف آمده است: «وَنَادَوا أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَیْکُمْ»، گاهی نیز ساکنان اعراف به بهشتیان سلام میدهند. اعراف تفاسیر گوناگونی دارد، اما یکی از مقبولترین دیدگاهها این است که جایگاهی بلند در بهشت است که عارفان حقیقی در آن قرار دارند؛ نه کسانی که ادعای عرفان دارند، بلکه سالکان واصل. آنان گاهی به اهل بهشت سلام میدهند.
نوع دیگر سلام، هنگام قبض روح است که از سوی فرشتگان مرگ به مؤمن نثار میشود. در سوره مبارکه نحل، آیه ۳۲ آمده است: «الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُون»؛ یعنی هنگامی که مؤمنان پاک قبض روح میشوند، فرشتگان به آنان میگویند سلام بر شما، به سبب اعمالتان وارد بهشت شوید.
نوع دیگر سلام، سلام متقابل بهشتیان به یکدیگر است. خداوند در سوره ابراهیم، آیه ۲۳ میفرماید: «تَحِیَّتُهُمْ فِیهَا سَلَامٌ.»
ششمین نوع سلام، همین سلامی است که در آیه مورد بحث سوره یس آمده و برترین نوع سلامها محسوب میشود.
در قرآن آمده است که در بهشت هیچ سخن لغو و بیهودهای شنیده نمیشود و هر چه هست، سلام است. خداوند در آیات ۲۵ و ۲۶ سوره مبارکه واقعه میفرماید: «لَا یَسْمَعُونَ فِیهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِیمًا، إِلَّا قِیلًا سَلَامًا سَلَامًا.» در تفسیر نمونه تأکید شده است که این سلام فقط لفظ نیست؛ البته لفظ نیز هست، اما صرف آن نیست، بلکه اثری آرامبخش و سلامتآفرین در عمق روح و جان انسان دارد و انسان را در صلح، صفا، آرامش و امنیت فرومیبرد.
اکنون به تفسیر المیزان، اثر علامه طباطبایی(ره) مراجعه میکنیم. ایشان در ترجمه آیه میفرماید: در آن روز، بهعنوان پیام از پروردگار مهربان، به آنان سلام ابلاغ میشود. نظر نهایی ایشان این است که این سلام، پیام مستقیم از جانب پروردگار است.
علامه دو نکته ادبی مهم نیز بیان میکنند. نخست اینکه واژه «سَلَامٌ» در آیه بهصورت نکره آمده و نشان میدهد که عظمت این سلام برای ما ناشناخته است؛ سلامی که با همه سلامها متفاوت است، سابقهای برای بشر ندارد و انسان فقط در بهشت آن را از خود پروردگار میشنود.
نکته دوم آن است که در ساختار جمله، «سَلَامٌ» مبتدا و خبر آن (علیکم یا لکم) حذف شده و «قَوْلًا» مفعول فعل حذفشده «أقوله قولاً» است. بنابراین، معنا چنین میشود که خداوند میفرماید: من این سخن را میگویم؛ سلامی بر شما، سلامی بیسابقه، سلامی ناشناخته در عظمت و آن هم از جانب پروردگاری که سراسر رحمت است.
مفهوم سلام در شب قدر و ارتباط آن با ظهور حضرت ولی عصر(عج) چه راهبردهای عملی برای انسان امروز بهمنظور تحقق عدالت، امنیت و آرامش در زمین ارائه میدهد؟
«سَلَامٌ هِیَ حَتَّیٰ مَطْلَعِ الْفَجْرِ.» (سوره قدر/ آیه ۵) یکی از تفاسیر این آیه آن است که شب قدر از آغاز تا طلوع فجر، سراسر سلام، آرامش و رحمت است. همچنین، گفته شده که هر جا در این عالم خاکی سلامی حقیقی وجود داشته باشد، پرتوی از عالم ملکوت است. در روایات آمده، هر مجلسی که در آن فضائل اهل بیت(ع) بیان شود، قطعهای از بهشت است.
تفسیری دیگر نیز بیان میکند که «مَطْلَعِ الْفَجْرِ» به ظهور حضرت ولی عصر(عج) اشاره دارد و ظهور ایشان تحقق کامل سلام الهی است. حکومت مهدوی جلوهای از بهشت بر زمین است.
در تفسیر آیات پایانی سوره زمر نیز به بهشت زمینی اشاره شده؛ زمینی که تحت حاکمیت امام زمان(عج) قرار میگیرد. امید است که انسان توفیق درک آن دوران و نیز بهرهمندی از بهشت برین الهی را داشته باشد و هم بهشت مهدوی در این دنیا و هم بهشت اخروی را درک کند و متنعم شود.
نظر شما