اثر تخریبی  و کاهندگی موج انفجار و شعاع تخریب

 درجه‌های تخریب شامل  تخریب کامل ساختمان‌ها، تخریب شدید با  احتمال ریزش، تخریب متوسط ساختمان‌های آسیب دیده ولی با احتمال ریزش کم و  آسیب جزئی ساختمان‌ها است که شیشه‌ها می‌شکنند، ترک‌ ایجاد می‌شوند، اما ساختمان پایدار می‌ماند. در حالت بدون آسیب نیز هیچ آسیبی به ساختمان‌ها وارد نمی‌شود. 
 ۱۰۰۰ پوند -حدود ۴۵۰ کیلوگرم- مواد منفجره در فاصله ۱۰ متر موجب تخریب کامل ساختمان‌های سبک و آسیب شدید به ساختمان‌های بتنی یک طبقه می شود.  در فاصله ۵۰ متر تخریب متوسط ساختمان‌های بتنی یک طبقه، آسیب جزئی به ساختمان‌های دو طبقه و  در فاصله ۱۰۰ متری آسیب جزئی به ساختمان‌ها با شکستن شیشه‌ و در فاصله ۲۰۰ متر احتمالاً بدون آسیب خواهد بود.

با انفجار پرتابه  ۲۵۰۰ پوندی -حدود ۱۱۰۰ کیلوگرم- مواد منفجره در فاصله ۱۰ متر تخریب کامل ساختمان‌های بتنی یک طبقه و آسیب شدید به ساختمان‌های چند طبقه ودر فاصله ۵۰ متری تخریب شدید ساختمان‌های بتنی یک طبقه، تخریب متوسط ساختمان‌های دو طبقه و  در فاصله ۱۰۰ متر تخریب متوسط ساختمان‌ها، شکستن شیشه‌ها و آسیب به سازه‌های سبک و  در فاصله ۲۰۰ متری  آسیب جزئی به ساختمان‌ها را موجب می شود. 
با پرتابه  ۱۰۰۰۰ پوندی -حدود ۴۵۰۰ کیلوگرمی - در فاصله ۱۰ متری تخریب کامل ساختمان‌های بتنی چند طبقه و ایجاد گودال بزرگ رخ می دهد.  در فاصله ۵۰ متری تخریب شدید ساختمان‌های بتنی چند طبقه، تخریب کامل ساختمان‌های یک طبقه،  در فاصله ۱۰۰ متری تخریب متوسط ساختمان‌ها، آسیب جدی به سازه‌های سبک و ایجاد لرزش‌های شدید و  در فاصله ۲۰۰ متری آسیب جزئی به ساختمان‌ها، شکستن شیشه‌ها و ایجاد لرزش و در فاصله ۵۰۰ متری  احتمالاً بدون آسیب سازه ای جدی ولی لرزشهای شدید همچنان احساس میشود. نوع ماده منفجره  اثر بسیار زیادی بر قدرت انفجار و اثر تخریبی دارد. وجود موانع مانند دیوارها و  درختان نیز می‌تواند اثر موج انفجار را کاهش دهد. 

بمب‌های معمولی  مانند   GBU-۱۰ یا GBU-۱۲ با شعاع انفجار ۵۰–۲۰۰ متر برای ایجاد فشار بالا در محدوده برخورد  استفاده می‌شوند. سطح اثر آنها به اندازه بمب و ارتفاع انفجار بستگی دارد.  بمب‌های خوشه ای  Cluster bombs – مانند GBU ۴۳/B “Daisy Cutter” شعاع انفجار تا ۱,۰۰۰ متر دارند و به دلیل اینکه در حین انفجار، تعداد  زیادی از قطعات کوچک ترکش  پاشیده می‌شوند، محدوده اثر آنها بسیار بزرگتر است.  بمب‌های نفوذکننده  Penetrating bombs –  با شعاع انفجار ۵۰–۲۰۰ متر  به جای ایجاد موج انفجار بزرگ، با نفوذ در ساختمان‌های مقاوم  انرژی خود را در محدوده کمی متمرکز می‌کنند.

 کاهندگی امواج لرزه ای و صوتی ناشی از انفجار نشان می دهد که این امواج چقدر انرژی خود را در حین حرکت در محیط از دست می‌دهند. هنگامی که یک انفجار رخ می‌دهد، امواج لرزه ای در زمین پراکنده می‌شوند. این امواج انرژی خود را به دلیل عواملی مانند اصطکاک، ساختار زمین شناختی و جنس محیط از دست می‌دهند. امواج صوتی نیز در انفجارها ایجاد می‌شوند  که در  هوا پراکنده می‌شوند. این امواج به دلیل مقاومت هوا، جذب و پراکندگی، کاهنده می‌شوند. هر چه امواج بیشتر از محل انفجار به اطراف حرکت کنند، و دور شوند  انرژی آنها بیشتر از دست می‌رود. این دلیلی است که انفجارها در فواصل دور کمتر احساس می‌شوند. 

محیطی که امواج در آن حرکت می‌کنند، اثر زیادی بر کاهندگی آنها دارد. امواج صوتی در آب به طور متفاوتی نسبت به هوا کاهنده می‌شوند. امواج صوتی با تکانه بالا با سرعت بیشتری کاهنده می‌شوند، در حالی که امواج با تکانه پایین قادر به رسیدن به فواصل بیشتر هستند. این دلیلی است که صداهای پایین تر به مسافت‌های بیشتر منتشر می‌شوند.
کاهندگی امواج ناشی از انفجار به انرژی آزاد شده، محیط، فاصله و فرکانس امواج بستگی دارد. برای یک پرتابه ۱۰۰۰ پوند- ۴۵۰ کیلوگرمی  انرژی آزاد شده حدود ۴.۵ مگاژول است و  ۱ تا ۲ کیلومتر دورتر  احساس میشود که انتشارش به نوع زمین بستگی دارد . کاهندگی امواج در فواصل کوتاه سریعتر، در فواصل بلندتر کمتر است و در مناطق باز    ۵ تا۱۰ کیلومتر دور تر صدای انفجار قابل شنیدن است و با مقاومت هوا، در فواصل دور به طور قابل توجهی کاهنده می‌شود.

برای ۲۵۰۰ پوند -۱۱۳۰کیلوگرم- مواد منفجره انرژی آزاد شده  حدود ۱۱.۳ مگاژول است و لرزش شدید ناشی از انفجار بیش از ۱۰۰۰ پوند در ۵ تا ۱۰  کیلومتر دورتر  احساس شود، و البته در خاک نرم با تشدید امواج لرزه ای میزان تکانها بیشتر خواهد بود. امواج صوتی انفجار در مناطق باز در فاصله ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر قابل شنیدن است. برای ۱۰۰۰۰ پوند -۴۵۰۰ کیلوگرم- ماده منفجره انرژی آزاد شده حدود ۴۵ مگاژول است و ‌ارتعاشات ناشی از امواج لرزه ای در فاصله ۲۰ تا۵۰ کیلومتر احساس و ثبت میشود، که البته زمین شناسی مسیر و جنس خاک های سطحی در این میزان احساس بسیار مهم است.  امواج صوتی حاصله هم در مناطق باز یا کوهستانی در فاصله ۲۰تا  ۵۰  کیلومتر قابل شنیدن است. ‌
در مقابل انفجارها، مردم ساکن در محدوده هدف می‌توانند با اجرای راه‌های ایمنی و حفاظتی، ریسکها را کاهش دهند.  رفتن در سریع ترین زمان به داخل ساختمان یا زیر زمین در صورت شنیدن صدای انفجار مهم است، چرا که موج انفجار معمولاً با انتشار در هوا پراکنده می شود و  زیر زمین یا داخل ساختمان ایمن‌تر است.  استفاده از اتاق‌ها مفید است و رفتن در سریع‌ترین زمان به داخل ساختمان و به اتاق‌های بسته می تواند از اثر موج انفجار و قطعات پاشیده شده جلوگیری کنند. نگه داشتن گوش و  حفاظت چشم،  در صورت نزدیکی به منطقه انفجار، الزامی است چرا که قطعات پاشیده یا نور انفجار می‌توانند به چشم و گوش آسیب برسانند. قبل از اصابت چنانچه از  منطقه اصابت بعدی اطلاعی در دست است باید از نزدیکی به آن منطقه پرهیز کرد چرا که انفجارها می‌توانند پرتابه‌های شدیدی را به مسافت‌های زیادی انتقال دهند. استفاده از ماسک و حفاظت دهان و ناخن در نزدیکی  منطقه انفجار لازم است تا مواد خطرناک ناشی از انفجار  شامل دود یا ذرات آسیب رسان به سلامت تنفس و پوست  لطمه نزند. 
در هنگام وقوع انفجار، دریافت اطلاعات امنیتی از صدا و سیما و از منابع رسمی مانند پلیس و هلال احمر و پایگاه اطلاع رسانی دولت برای عمل به دستورالعمل‌های ایمنی ضروری است. در خانه انتخاب اتاق ایمنی ‌و اتخاذ شیوه درست پنها گیری در صورت وقوع انفجار برای آمادگی پیش از وقوع به زندگی ایمن‌تر کمک می‌کند.

*استاد دانشگاه

۴۷۴۷