هندسه روابط ولایی در قرآن؛ از محبت مؤمنان تا انزجار از کافران

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، قرآن کریم در بسیاری از آیات خود، با ترسیم دقیقِ هندسه روابط انسانی، معیارهایی راهبردی برای پیوندهای اجتماعی و سیاسی مؤمنان ارائه می‌دهد. مسئله «ولایت» و «برائت» به عنوان دو رکن اساسی در حیات ایمانی، تنها یک پیوند عاطفی نیست، بلکه تدبیری الهی برای حفظ استقلال و هویت جامعه اسلامی در برابر جبهه کفر و نفاق است که در ادامه‌ متن یادداشت هفدهم را با هم می‌خوانیم:

قرآن کریم با طرح «ولایت متقابل مؤمنان» و «ممنوعیت ولایت اهل کتاب»، راه محبت و راه اعلام انزجار را برای مؤمن نصب کرده است تا مسیر محبت و یاری کافران به ولایت در تدبیر و سرپرستی آنان منتهی نشود.

بنابر روایت ایکنا، ولایت از کاربردی‏ترین واژه‌‏های قرآن کریم است. خداوند متعال نه‌تنها خدا ولایت دارد، بلکه تنها ولی اوست «فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِیُّ» (شوری/۹)؛ در واقع ولایت به معنای سرپرستی، مخصوص خدای سبحان است و اگر کسی از آن بهره‌مند نشد، ولایت طاغوت به عنوان عذابی الهی بر او اعمال می‌شود (بقره: ۲۵۷).

قرآن کریم در سطحی دیگر ولایت متقابل مؤمنان را مطرح می‌کند؛ آنان برادر یکدیگرند (حجرات/۱۰) و باید موالاتشان را حفظ کنند: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ» (توبه/۷۱). انسان نمی‌تواند هم با مؤمن و هم با غیرمؤمن دارای ولایت باشد؛ لذا قرآن کریم هم راه ولایی و هم راه اعلام انزجار را برای مؤمن نصب کرده است.

قرآن کریم تأکید می‌فرماید که هرگز با کفاران‌ «لَا تَتَّخِذُوا الْکَافِرِینَ أَوْلِیَاءَ» (نساء/۱۴۴)، با دشمنان خدا «لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیَاءَ» (ممتحنه/۱) و با یهودیان و مسیحیان «لَا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَالنَّصَارَی أَوْلِیَاءَ» (مائده/۵۱) رابطه ولایت و دوستی برقرار نکنید. بالاتر از همه می‌فرماید که اگر پدران و فرزندانتان هم در مسیر دینی شما نیستند، با آنها رابطه ولائی برقرار نکنید: «لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَکُمْ وَإِخْوَانَکُمْ أَوْلِیَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمَانِ»(توبه/۲۳)؛ بنابراین ابتدا باید برائت انسان مشخص باشد، تا بتواند گرایش خویش را جهت بخشد.

اما دلیل این ترک ولایت‌ها چیست؟ قرآن کریم در آیه ۲۸ سوره آل عمران بعد از دستور به عدم ولایت کفاران، می‌فرماید: «وَمَنْ یَفْعَلْ ذَلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللَّهِ فِی شَیْءٍ؛ و هر که چنین کند رابطه او با خدا مقطوع است»؛ یعنی مرحله آغازین ولایت که محصول آن محبت و نصرت است، به آن مرحله نهائی ولایت که نتیجه‌اش سرپرستی و تدبیر است، می‌رسد.

آیه ۵۱ سوره مائده نیز تعلیل می‌فرماید: «وَمَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ؛ و هر کس از شما، یهود و نصاری را دوست خود بگیرد، از زمره آنان است»؛ یعنی این ولایت باعث می‌شود عملاً به آنان ملحق شود؛ بنابراین خدای سبحان برای اینکه انسان به آن خطر مهم نیافتد، از ابتدا، ولاء قرب و محبت را منع می‌کند، تا به آن ولاء تدبیر و سرپرستی منتهی نشود.