ظریف و ضرورت تغییر پارادایم سیاست خارجی ایران

ارزش اصلی این مقاله در آن است که از منطق واکنشی و هیجانی فاصله می‌گیرد و به‌جای آن، یک نگاه راهبردی، آینده‌نگر و مبتنی بر منافع ملی را پیش می‌کشد. در فضایی که بسیاری از بحث‌ها به دوگانه‌های ساده‌ساز «مقاومت یا تسلیم» فروکاسته می‌شوند، ظریف تلاش می‌کند نشان دهد که سیاست خارجی موفق نه در شعار، بلکه در ترکیب هوشمندانه قدرت، دیپلماسی، ابتکار و تشخیص درست از زمانه شکل می‌گیرد.

نخستین نقطه قوت مقاله این است که مسئله امنیت را از حالت صرفاً نظامی بیرون می‌آورد. در نگاه او، امنیت واقعی فقط از افزایش توان سخت‌افزاری حاصل نمی‌شود، بلکه از شبکه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته شکل می‌گیرد: انسجام داخلی، اعتماد عمومی، توسعه اقتصادی، ارتباط منطقه‌ای، و دیپلماسی فعال. این نگاه، برخلاف رویکردی که همه‌چیز را به موشک و بازدارندگی تقلیل می‌دهد، واقع‌بینانه‌تر و پایدارتر است. کشوری که اقتصاد فرسوده، جامعه نگران و روابط خارجی پرتنش دارد، حتی اگر ابزارهای دفاعی قدرتمندی هم داشته باشد، باز هم در معرض آسیب است. ظریف درست به همین نقطه اشاره می‌کند: امنیت فقط در انبار تسلیحات ساخته نمی‌شود، بلکه در اعتماد اجتماعی و عقلانیت حکمرانی نیز ریشه دارد.

دوم آن‌که، مقاله او به‌درستی بر این نکته تأکید می‌کند که ایران نمی‌تواند تا ابد در وضعیت «محاصره ذهنی» بماند. وقتی یک کشور سال‌ها زیر فشار تحریم، تهدید و روایت‌سازی امنیتی زندگی کند، کم‌کم این تصور شکل می‌گیرد که همه راه‌ها به بن‌بست رسیده‌اند. ظریف با طرح مفهوم «تغییر پارادایم» می‌خواهد این چرخه را بشکند. او می‌گوید نباید گذشته را فراموش کرد، اما نباید اسیر آن هم شد. این جمله، اگر درست فهمیده شود، دعوت به سازش‌کاری نیست؛ دعوت به عقلانیت است. ملتی که تجربه سختی‌های فراوان دارد، بیش از هر چیز به افقی تازه نیاز دارد؛ افقی که در آن آینده فقط تکرار زخم‌های گذشته نباشد.

از منظر منطقه‌ای نیز، مقاله ظریف واجد اهمیت است. او به‌درستی یادآور می‌شود که جهان امروز دیگر بر مبنای قطب‌های ثابت و بلوک‌های سخت اداره نمی‌شود. نظم بین‌المللی، سیال‌تر، پراکنده‌تر و در عین حال خطرناک‌تر شده است. در چنین شرایطی، کشورها باید به‌جای انتظار برای نجات از بیرون، خودشان شبکه‌ای از همکاری‌های منطقه‌ای و چندجانبه بسازند. این همان جایی است که ایده «منطقه قوی» معنا پیدا می‌کند. منطقه قوی یعنی منطقه‌ای که به‌جای اتکا به مداخله‌گران بیرونی، بر توان همسایگان، همکاری اقتصادی، امنیت جمعی و منافع مشترک تکیه کند. این ایده اگرچه ساده به نظر می‌رسد، اما در عمل می‌تواند مهم‌ترین راه برای کاهش تنش‌های مزمن خاورمیانه باشد.

ظریف در مقاله خود به‌نوعی از یک منطق کهنه عبور می‌کند: منطق «تهدید پایدار». در این منطق، هر تحول خارجی به‌مثابه خطری مستقیم برای بقا تلقی می‌شود و نتیجه‌اش، جامعه‌ای همیشه در حالت آماده‌باش، سیاستی همیشه تدافعی و اقتصادی همیشه خسته است. در مقابل، او از سیاستی دفاع می‌کند که تهدید را انکار نمی‌کند، اما آن را تنها افق ممکن هم نمی‌داند. این رویکرد، از نظر سیاسی بالغ‌تر است. کشوری که بخواهد بزرگ بماند، باید بتواند همزمان از خود دفاع کند و برای آینده سازنده باشد. دفاع لازم است، اما دفاع اگر به تنها منطق سیاست تبدیل شود، کشور را از فرصت‌ها محروم می‌کند.

همچنین باید به شجاعت سیاسی این مقاله توجه کرد. در فضای داخلی ایران، هر سخنی که بوی دیپلماسی بدهد، گاه با سوءظن یا اتهام ضعف مواجه می‌شود. اما ظریف تلاش می‌کند نشان دهد که دیپلماسی نه نشانه ترس، بلکه ابزار اعمال قدرت هوشمندانه است. اگر کشوری بتواند از طریق گفت‌وگو، ابتکار و طراحی چندجانبه، هزینه‌های دشمنی را بالا ببرد و هزینه‌های همکاری را پایین بیاورد، در واقع از سطحی بالاتر از صرف تقابل حرکت کرده است. این همان چیزی است که بسیاری از قدرت‌های موفق جهان دنبال می‌کنند: نه حذف قدرت سخت، بلکه تبدیل آن به پشتوانه‌ای برای مذاکره.

نکته مهم دیگر این است که مقاله ظریف، با وجود همه انتقادها، عملاً یک بحث جدی درباره «منفعت ملی» را به میان می‌کشد. او از ایران به‌عنوان یک جامعه دارای سرمایه انسانی، ظرفیت فناورانه، تمدن تاریخی و موقعیت ژئوپلیتیک مهم یاد می‌کند؛ یعنی کشوری که سزاوار آن است به‌جای فرسایش در تنش‌های بی‌پایان، به سمت شکوفایی حرکت کند. چنین نگاهی برای ایران ضروری است، چون کشورهایی با این سطح از ظرفیت، اگر در چرخه دائمی بحران باقی بمانند، بخشی از سرمایه تاریخی خود را هدر می‌دهند.
راه درست آن است که قدرت داخلی، امنیت منطقه‌ای و دیپلماسی خارجی در  یک راستا قرار گیرند، نه در برابر هم.

در نهایت، مقاله ظریف را باید یک هشدار و در عین حال یک فرصت دانست. هشدار از این جهت که ادامه مسیرهای فرساینده، نه به عزت بیشتر می‌انجامد و نه به رفاه پایدار؛ و فرصت از این جهت که هنوز امکان بازسازی رابطه ایران با منطقه و جهان وجود دارد. مقاله او دعوتی است به شجاعت در تغییر، نه شجاعت در تکرار. این شاید مهم‌ترین پیام آن باشد: کشورهایی که می‌خواهند بمانند و پیش بروند، باید گاهی از چارچوب‌های قدیمی بیرون بیایند و به‌جای تکرار ادبیات بحران، زبان آینده را یاد بگیرند.

اگر بخواهم در یک جمله جمع‌بندی کنم، حمایت از مقاله ظریف یعنی حمایت از این ایده که ایران باید از «سیاستِ واکنش» به «سیاستِ ابتکار» برسد؛ از «تله تهدید» به «افق فرصت»؛ و از مدیریت فرسایشی بحران به ساختن نظمی که در آن امنیت، توسعه و کرامت ملی در کنار هم معنا پیدا کنند. این دیدگاه شاید همه اختلاف‌ها را حل نکند، اما قطعاً یکی از معدود راه‌هایی است که می‌تواند ایران را از دور باطل تنش و فرسایش بیرون بیاورد و راستش را بخواهید، برای کشوری با این همه ظرفیت، کمتر از این هم واقعاً برازنده نیست.