وقتی واتیکان ضدجنگ می‌شود / تاریخچه مخالفت پاپ با درگیری‌های مسلحانه

خبرآنلاین- مهسا مژدهی: آیا صندلی پطرس تنها یک مرجع مذهبی است یا آنقدر قدرت دارد تا بتواند به جنگ‌ها پایان داده، زخم‌ها را التیام بخشد یا نقشی اساسی در بحران‌های بین‌المللی بازی کند؟ از روزی که استالین به طعنه و در مقایسه با قدرت شوروی در یالتا پرسید مگر پاپ چند لشکر نیرو دارد؟ تا روزی که پاپ فرانسیس در میانه جنگ اوکراین و غزه، قدرت‌های جهانی را به چالش کشید و بعد پاپ لئو از حمله به ایران گلایه کند، واتیکان مسیری پرفراز و نشیب را از سکوت استراتژیک تا مداخله‌گری اخلاقی طی کرده است.تاریخ معاصر نشان می‌دهد که واتیکان برخلاف ادعای بی‌طرفی، همواره یکی از بازیگران اثرگذار در پشت‌پرده درگیری‌های جدی بوده است. پاپ‌ها طی یک قرن اخیر، در نقش‌هایی چون میانجی صلح، مبارزی علیه ایدئولوژی‌های سرسختانه و حتی ناظران خاموش در صحنه حضور داشته‌اند. این گزارش، بازخوانی دقیق نقش هشت پاپ کلیدی در بزنگاه‌های خونین تاریخ معاصر است:

 بندیکت پانزدهم و خودکشی اروپا

زمانی که جنگ جهانی اول در سال 1914 آغاز شد، بندیکت پانزدهم وارث کلیسایی بود که پیروانش در دو جبهه مقابل، به روی هم آتش می‌گشودند.او  که در سال ۱۹۱۴، یعنی تنها چند هفته پس از آغاز جنگ جهانی اول به این مقام رسید، تلاش کرد تا از ادامه آن جلوگیری کرده و نقش حامی صلح و یک نیروی بی‌طرف را بازی کند. بندیکت پانزدهم از همان ابتدا از جانبداری خودداری کرد. این موضوع باعث شد هر دو طرف جنگ به او بدگمان شوند؛ متحدین او را طرفدار متفقین می‌دانستند و متفقین او را جاسوس آلمان‌ها خطاب می‌کردند. مشهورترین اقدام او ارسال یک طرح صلح هفت‌بندی به کشورهای درگیر بود. او پیشنهاد کرد که طرفین بدون ادعای خسارت از مواضع خود عقب‌نشینی کنند، خلع سلاح عمومی صورت بگیرد و اختلافات از طریق توسل به  قوانین بین‌المللی حل شود. او خواستار بازگشت به مرزهای پیش از جنگ شد. اما ناسیونالیسم افراطی در آن زمان قوی‌تر از پاپ بود. روایت است که بندیکت پانزدهم به قدری از دارایی‌های کلیسا برای کمک به آسیب‌دیدگان هزینه کرد که در زمان مرگش، خزانه واتیکان تقریبا خالی بود. او از اولین رهبرانی بود که جنگ جهانی اول را خودکشی اروپای متمدن نامید. بندیکت پانزدهم هشدار داد که اگر جنگ با تحقیر طرف مغلوب به پایان برسد، بذرهای جنگ دیگری کاشته خواهد شد؛ پیش‌بینی هوشمندانه‌ای که با وقوع جنگ جهانی دوم به حقیقت پیوست.

پیوس دوازدهم؛ سکوت در برابر هیتلر

این دوران، جنجالی‌ترین بخش تاریخ مدرن واتیکان است. پیوس دوازدهم که پیش‌تر سفیر واتیکان در آلمان بود، با آغاز جنگ جهانی دوم رویه‌ای را در پیش گرفت که هنوز هم مورد مناقشه است. او از محکومیت صریح هیتلر و هولوکاست خودداری کرد. در حالی که منتقدان این رفتار را همدستی با شر می‌دانند، اسناد فاش شده نشان می‌دهد او با استفاده از دیپلماسی پنهان و گشودن درهای کلیساها، شبکه‌ای مخفی برای نجات جان ۸۰۰ هزار یهودی ایجاد کرده بود. او معتقد بود اعتراض علنی، ماشین کشتار هیتلر را سرعت خواهد بخشید.

در زمان اشغال رم توسط نازی‌ها، پیوس دوازدهم درهای واتیکان و اقامتگاه تابستانی خود (کاستل گاندولفو) را به روی یهودیان و آوارگان باز کرد تا از خطر دستگیری مصون بمانند. منتقدان پاپ پیوس دوازدهم می‌گویند او به عنوان بالاترین مرجع اخلاقی جهان کاتولیک، وظیفه داشت با صدای بلند علیه جنایات هیتلر اعتراض کند؛ اما ترس او از گسترش کمونیسم باعث شد که نازی‌ها را به عنوان سدی در برابر بلشویسم پذیرفته و موضعی اساسی در قبال آنها اتخاذ نکند.

تصویر پیوس دوازدهم همواره میان پاپی که به آدولف هیتلر پیشوای آلمان نازی مشروعیت بخشید و یک قهرمان برای یهودی‌های گریخته از دست نازی‌ها در نوسان بوده است.

ژان بیست‌وسوم و بحران موشکی

در اوج جنگ سرد، جهان در یک‌قدمی نابودی هسته‌ای قرار گرفت. در اینجا بود که پاپ ژان بیست‌وسوم نقش میانجی نهایی را ایفا کرد. در سال ۱۹۶۲ و در بحران موشکی کوبا، او پیامی رادیویی منتشر کرد که به خروشچف و کندی اجازه داد از مواضع تند خود عقب‌نشینی کنند بدون آنکه بازنده به نظر برسند. بخشنامه معروف او صلح روی زمین، سنگ‌بنای دکترین جدید واتیکان شد: جنگ در عصر اتم، دیگر ابزاری برای عدالت نیست. در اوج بحران، پاپ پیامی صریح و بشردوستانه را از رادیو واتیکان پخش کرد. او خطاب به رهبران جهان گفت: ما به همه حکمرانان التماس می‌کنیم که در برابر فریاد وحشت‌زده بشریت کر نباشند... آن‌ها باید هر کاری در توان دارند برای حفظ صلح انجام دهند. این کار مانع از نابودی جهان خواهد شد.

این پیام نه تنها یک درخواست اخلاقی، بلکه یک راه فرار دیپلماتیک برای هر دو طرف بود تا بدون از دست دادن اعتبار (حفظ ظاهر)، عقب‌نشینی کنند. از آنجایی که جان اف. کندی اولین رئیس‌جمهور کاتولیک آمریکا بود، پیام پاپ به او مشروعیت اخلاقی داد تا به جای گزینه نظامی، بر دیپلماسی تمرکز کند.

نیکیتا خروشچف با اینکه رهبر یک دولت آتئیست بود، اما به پاپ احترام می‌گذاشت. او پیام پاپ را به عنوان نشانه‌ای از تمایل جهانی برای صلح پذیرفت. خروشچف بعدها گفت که پیام پاپ تنها اشعه نوری بود که در آن لحظات تاریک تابید.

پل ششم؛دعوت به دیپلماسی در میانه جنگ ویتنام

پاپ پل ششم نخستین رهبر کلیسا بود که به سازمان ملل رفت و جمله تاریخی دیگر هرگز دوباره جنگ نمی‌خواهیم  را بر زبان آورد. او در جریان جنگ ویتنام، برخلاف اسلاف خود، از جانبداری از جبهه غرب دست کشید و به تندی از بمباران‌های آمریکا انتقاد کرد. او اولین پاپی بود که تلاش کرد با رهبران کشورهای کمونیستی وارد گفتگو شود تا رنج مسیحیان در مناطق جنگی را کاهش دهد.

پاپ پل ششم که پس از ژان بیست‌وسوم به مقام پاپ رسید، وارث دورانی پرآشوب بود. نقش او در جنگ ویتنام را می‌توان تلاش برای تبدیل واتیکان به یک میانجی بی‌طرف در جهان  دانست، هرچند که او در این راه با دشواری‌های سیاسی بزرگی روبرو شد. 

پل ششم برخلاف برخی پیشینیان خود، بسیار فعالانه وارد مکاتبات سیاسی ش/  او نامه‌های متعددی به رهبر ویتنام شمالی (هوشی‌مین) نوشت و از او خواست برای رسیدن به صلح، پشت میز مذاکره بنشیند. او همچنین با لیندون جانسون و بعدها ریچارد نیکسون دیدارهای متعددی داشت. در دیدار با جانسون در سال ۱۹۶۷، او به صراحت خواستار توقف بمباران‌های ویتنام شمالی شد، هرچند که این درخواست‌ها با استقبال گرم کاخ سفید روبرو نشد. 

تحت تأثیر فجایع جنگ ویتنام، پل ششم در سال ۱۹۶۸ تصمیم گرفت روز اول ژانویه را به عنوان روز جهانی صلح اعلام کند. هدف او این بود که صلح را از یک مفهوم انتزاعی به یک تعهد سالانه برای دولت‌ها و ملت‌ها تبدیل کند.

ژان پل دوم؛ پاپِ چریک در جبهه جنگ سرد

شاید هیچ پاپی به اندازه او در تغییر نقشه سیاسی جهان نقش نداشته باشد. او که خود لهستانی بود، صاعقه‌ای شد که بر پیکره اتحاد جماهیر شوروی فرود آمد. حمایت مادی و معنوی او از جنبش همبستگی در لهستان، دومینوی سقوط کمونیسم را آغاز کرد.  همین پاپ در سال ۲۰۰۳، سرسختانه‌ترین مواضع را علیه دکترین جنگ پیشگیرانه جورج بوش در عراق اتخاذ کرد و آن را شکست اخلاقی غرب نامید.

بسیاری از مورخان معتقدند اگر ژان پل دوم نبود، دیوار برلین به این زودی‌ها فرو نمی‌ریخت. او که خود طعم نازیسم و کمونیسم را در لهستان چشیده بود، استراتژی هوشمندانه‌ای داشت: او ثابت کرد که حرف استالین (پاپ چند لشکر دارد؟) اشتباه بود. لشکر او، توده‌های مردمی بودند که دیگر از ایدئولوژی رسمی دولت‌هایشان پیروی نمی‌کردند. ژان پل دوم اولین پاپی بود که رسما از یک کنیسه یهودی‌ها دیدن کرد و همچنین اولین پاپی بود که وارد یک مسجد (در دمشق) شد و بر آن بوسه زد. او به دنبال «گفتگوی بین‌الادیان  برای کاهش تنش‌های جهانی بود.

در جنگ عراق پاپ ژان پل دوم به شدت با منطق دولت جورج دبلیو بوش مخالفت کرد. او معتقد بود که جنگ پیش‌دستانه (حمله به یک کشور قبل از اینکه آن کشور حمله‌ای انجام دهد) با آموزه‌های مسیحی و حقوق بین‌الملل سازگار نیست.

پاپ فرانسیس و حمایت از غزه

پاپ فرانسیس، واتیکان را به تریبونی برای نقد سیستماتیک جنگ تبدیل کرد.  فرانسیس در بحران اوکراین با رویکردی متفاوت ظاهر شد؛ او هم تجاوز روسیه را محکوم کرد و هم نسبت به گسترش ناتو هشدار داد. در موضوع غزه نیز، او با نادیده گرفتن فشارهای سیاسی، به صراحت خواستار آتش‌بس و پایان نسل‌کشی خاموش شده است. او جنگ را نه یک ضرورت سیاسی، بلکه نتیجه تجارت اسلحه می‌دانست و تا اخرین روزهای عمر خود روزانه به خانواده‌های فلسطینی در غزه تلفن کرده و پای دردهایشان می‌نشست.

پیش از آن او در اولین سفرهای خود به نقاطی رفت که پناهجویان غرق می‌شدند یا در اردوگاه‌ها بودند. او با بردن چند خانواده پناهجوی مسلمان سوری به واتیکان، پیامی عملی به رهبران اروپا فرستاد. سفر تاریخی او به عراق و دیدار با مرجعیت شیعه در نجف، نقطه عطفی در روابط اسلام و مسیحیت بود که پیام صلح و همزیستی را به کل منطقه مخابره می‌کرد.

پاپ لئو و هشدار به وزیرجنگ آمریکا

پس از مرگ پاپ فرانسیس پرچم مخالفت با جنگ بر دوش پاپ لئو آمریکایی قرار گرفت. او پس از حمله اسرائیل و آمریکا به ایران، بارها درخواست آتش‌بس را پیش کشید. لئو همچنین اعلام کرد که مرگ و رنج ناشی از جنگ در خاورمیانه یک رسوایی برای کل خانواده بشری است. او همچنین در مورد سخنان پیت هگست وزیر جنگ آمریکا در مورد پیروزی در خاورمیانه به نام عیسی مسیح اظهار نظر و از او به شدت انتقاد کرد. پاپ لئو  گفت که رسالت مسیحی اغلب با میل به سلطه تحریف می‌شود و خدا دعاهای کسانی را که جنگ به راه می‌اندازند، نمی‌شنود. 

پاپ پیش از این نیز دعای هگست برای خشونت علیه دشمنانی که سزاوار هیچ رحمی نیستند را رد کرده بود. پاپ لئو در این مسیر تنها نیست. مارجوری تیلور گرین نماینده کنگره آمریکا، متحد سابق ترامپ، گفته است که تمام افراد در دولت ترامپ که ادعای مسیحی بودن دارند، باید از خداوند طلب بخشش کرده و در برابر جنون رئیس‌جمهور مداخله کنند.

مایلز تیلورمقام سابق دولت اول ترامپ هم گفته: ترامپ در تاریخ ۱۰ ژانویه ۲۰۱۹ در هواپیمای ایر فورس وان، راهی را برای به صلیب کشیدن اتفاقی مهاجران روی دیوار مرزی برایم توصیف کرد. او مسیحی نیست. او ضد انسان است. تهدید امروز او در روز عید پاک برای بمباران غیرنظامیان ایرانی، با شخصیتش همخوانی دارد.

۳۱۲/۴۲