امت واحده؛ از بیان بلاغی قرآن تا الگوی وحدت اجتماعی و مقاومت

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مولوی شمس‌الدین ابراهیمی، پژوهشگر اهل سنت در نشست مجازی تخصصی با عنوان «امت واحده در مسیر مقاومت» برگزار شد، اظهار کرد: مؤلفه‌های زبانی و معنایی آیه شریفه «إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ» همواره از منظرهای گوناگون بلاغت، کلام، فلسفه و حتی جامعه‌شناسی اسلامی محل توجه پژوهشگران بوده است. در خوانشی که در قالب تحلیل‌های ادبی و نیز نگاه معاصر مطرح می‌شود، این آیه تنها یک گزاره فردی درباره توحید نیست، بلکه به‌عنوان «بیانیه جهانی یکتاپرستی و همزیستی»، بر ضرورت هم‌افقی اجتماعی انسان‌ها ذیل ربوبیت واحد تأکید دارد.

بنابر روایت ایکنا، وی افزود: یکی از نخستین نکات ادبی که در این آیه برجسته می‌شود، حرف تأکید «إِنَّ» است. در تحلیل ارائه‌شده، «ان» به‌عنوان عامل استواری کلام معرفی می‌شود، بدین معنا که گوینده با این حرف، موضوع را از حالت احتمال و توهم خارج کرده و بر قطعیت معنا می‌نشاند. به‌زعم این نگاه، «إِنَّ» پیام را «حتمی» و «واقعیت‌محور» می‌کند و مخاطب را به پذیرشی آگاهانه و جدی فرا می‌خواند.

این پژوهشگر اهل سنت ادامه داد: واژه «هٰذِهِ» نیز در این خوانش، صرفاً یک اشاره لفظی تلقی نمی‌شود. «هذه» نزدیک‌بودن را می‌رساند و میان «امت حاضر» و «امت‌های پیشین» پیوندی مفهومی ایجاد می‌کند. این نزدیکی، حس ارتباط زنده را منتقل می‌سازد، یعنی گویی خداوند مخاطب را در برابر پیام توحیدی خود قرار می‌دهد و آن‌را در همین جهان زیست، محسوس و عینی معرفی می‌کند.

ابراهیمی بیان کرد: در بخش کلیدی آیه، تعبیر «أُمَّةً وَاحِدَةً» جایگاه محوری دارد. «أُمَّةً وَاحِدَةً» از نظر نحوی و معنایی، ساختاری دارد که در آن «واحده» به‌عنوان صفت برای «امت» عمل می‌کند. نتیجه این ساختار، دلالت بر اتحاد در عقیده و هدف است، اتحاد، نشانه یگانگی و همسویی مسیر تلقی می‌شود.

وی افزود: وحدت، تنها هم‌زبانی یا هم‌سلیقگی ظاهری نیست، بلکه «اتحاد در جهت ربوبی» است. بنابراین، اگر خداوند واحد است، انسان‌ها نیز در نظام دعوت باید به یک حقیقت متصل شوند و عبادت‌شان از یک محور سرچشمه بگیرد.

رابطه علت و معلولی در آیه: «و أنا ربکم»؛ مبنای «فعبدون»

این پژوهشگر اهل سنت، گفت: «وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ» به‌عنوان علت جمله پیشین دیده می‌شود. در این منطق، چون پروردگار واحد است، عبادت نیز باید واحد و هماهنگ باشد. از نگاه بلاغی، این پیوند علت و نتیجه در قالب یک تفسیر معنادار از ترتیب جمله‌ها خوانده می‌شود، یعنی ابتدا حقیقت «امت واحده» اعلام می‌شود و سپس علت آن، ربوبیت واحد الهی معرفی می‌گردد.

ابراهیمی بیان کرد: تکرار برخی حروف، از جمله «میم» و «الف» در ترکیب «أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً». در این جمله، زبان تنها حامل معنا نیست، بلکه با ایجاد نوعی هم‌نوازی آوایی، حس وحدت را نیز القا می‌کند. این ویژگی باعث می‌شود، پیام آیه در ذهن مخاطب، به شکلی ماندگارتر تثبیت گردد.

وی افزود: در بخش تفسیرِ فلسفی و کلامی، «امت واحده» به معنای قرارگرفتن همه بشریت با وجود تفاوت‌های ظاهری در نظام ربوبی واحد خوانده می‌شود. اگر مبدأ یکی است، جهان و حتی قانون هدایت نیز باید به سمت هماهنگی حرکت کند. بر همین اساس، پیوندی میان «وحدت علت ربانی» و «وحدت کارکرد زندگی» برقرار می‌شود، یعنی خالق یکی است، پس نظام تربیت و هدایت نیز نمی‌تواند به تعدد اصول بنیادین منجر شود.

این پژوهشگر اهل سنت ادامه داد: پیامبران با وجود تنوع در جزئیات تاریخی در محورهای اصلی، از جمله توحید و عبودیت مشترک‌اند و در نتیجه مشخص می‌شود، که «هدایت، دین و هدف یکی است».

جامعه‌شناسی اسلامی؛ مخالفت با فرقه‌گرایی و مرزبندی‌های مصنوعی

ابراهیمی بیان کرد: در بخش اجتماعی اسلامی، آیه به‌عنوان بیانیه‌ای علیه فرقه‌گرایی و مرزبندی‌های ساختگی تفسیر می‌شود و جامعه بشری نباید در مسیر «اختلاف‌های انحرافی» از هم جدا شود، اختلاف اگر از مرزهای توحید عبور کند، نتیجه‌اش شکست همدلی دینی است. در این چارچوب، نگاه «امت واحده» معادل «وحدت تمدنی بشر» در ادبیات امروز معرفی می‌شود، یعنی در سطح جامعه، وحدت باید ریشه در ربوبیت واحد داشته باشد، نه در تعصبات یا تقسیم‌بندی‌های غیرتوحیدی.

وی افزود: یکی دیگر از محورهای مهم «وحدت» در آیه است و سپس «عبادت» مطرح می‌شود، یعنی خداوند نخست «بستر عبادت» را وحدت بیان می‌کند و بعد «خود عبادت» را. به بیان دیگر، این آیه به مخاطب می‌آموزد، که عبودیت صرفاً یک رفتار فردی نیست، عبادت اگر در بستر جامعه شکل نگیرد، ناقص یا بی‌نتیجه می‌شود. همچنین اگر وحدت گم شود، عبادت نیز به سمت تبدیل شدن به مجموعه‌ای از اعمال جزئی می‌رود، بدون اینکه جهت اجتماعی و الهی خود را پیدا کند.

این پژوهشگر اهل سنت ادامه داد: در برداشت علامه طباطبایی اشاره شده است، که «امت واحده» به پیروان پیامبران نسبت داده می‌شود و تأکید می‌شود، که دین و هدایت و هدف مشترک است، یعنی «توحید و عبودیت» به‌عنوان هدفی تعریف می‌شود، که آگاهی و توحید اجتماعی را دنبال می‌کند. همچنین از نظر دیدگاه‌های عرفانی، «هر فرد جزئی از کل الهی است» و عبادت به معنای قرار گرفتن صحیح هر جزء در نسبت خودش با حقیقت واحد تلقی می‌شود.

ابراهیمی بیان کرد: خداوند یکی است، پس انسان‌ها امت واحدند و عبادت آنان نباید در جهات پراکنده شکل بگیرد و تقدیم وحدت بر عبادت نشان می‌دهد، که دین‌داری بدون همدلی، کامل نیست.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای؛ الگوی مقاومت در عصر تفاوت دیدگاه‌ها

وی با استناد به آیه شریفه «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا» آیه ۶۹ از سوره عنکبوت، افزود: کسانی‌که در راه ما با دشمنان ما جهاد کنند، قطعاً آنها را به راه‌های خاص خودمان هدایت می‌کنیم. همچنین بهترین الگو در عصر معاصر برای دستیابی به هدایت و موفقیت، مجاهدان و مقاومت‌کنندگان هستند، به‌ویژه کسانی‌که جان خود را در این مسیر فدا کرده‌اند.

این پژوهشگر اهل سنت به آیه ۴۴ سوره فصلت اشاره کرد و گفت: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ»، یعنی کسانی‌که گفتند، «پروردگار ما خداوند یکتاست» سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنها نازل می‌شوند که، «مترسید و غمگین مباشید، بشارت باد بر شما آن بهشتی که به شما وعده داده شده بود. همچنین این آیه نشان می‌دهد، کسانی‌که بر پیمان خود با خداوند استوار می‌مانند، مشمول الطاف الهی و نزول ملائکه رحمت شده و از ترس و اندوه ایمن خواهند بود.

ابراهیمی با اشاره به تحلیل‌های اخیر برخی جریانات سیاسی نسبت به نظام جمهوری اسلامی و رهبری معظم انقلاب، بیان کرد: در مواجهه با این هیاهوها و تحلیل‌های مغرضانه، شاهد هیچ‌گونه کوتاه آمدنی در گفتار و رفتار رهبری نبودیم. همچنین این استقامت مصداق بارز آیه مذکور است و این نشان‌دهنده آن است، که ایشان در حیطه هدایت الهی قرار گرفته و معنویتشان به حدی است، که در مقابل این گفتمان‌ها، کوچکترین تردیدی از خود نشان نداده‌اند.

وی این افراد را مثال‌های عملی و بارز از مفاهیم قرآنی برشمرد و به آیه ۱۷۳ سوره آل عمران نیز استناد کرد و افزود: «الَّذِینَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِیمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَکِیلُ»،یعنی کسانی‌که چون مردم به آنان گفتند، مردمی «لشکریان دشمن» برای شما گرد آمده‌اند، پس از آنان بترسید، ترسشان افزون‌تر شد و گفتند، «خداوند ما را کافی است و چه نیکو وکیلی است. همچنین این معیار برای شناخت افراد در عصر حاضر بسیار مهم است و اینها کسانی بودند، که جریان مقاومت و امت واحده اسلامی را عملاً برای ما ترسیم کردند.

این پژوهشگر اهل سنت بر لزوم رفع مرزهای مذهبی و پیروی از الگوی وحدت امت اسلامی تأکید کرد و گفت: اگر امروز در هر مذهبی که هستیم، در این مسیر کوتاهی می‌کنیم، در قبال خداوند و خون شهدایی که در این راه ریخته شده، مسئولیم. همچنین شخصیت‌هایی چون سیدقطب، شهید حسن البنا، شهید دکتر رمضان البوطی که در سال ۲۰۱۳ در سوریه هنگام عبادت به شهادت رسید و شهید قاسم سلیمانی، به‌عنوان پرچمداران اسلام در عصر معاصر که با عمل به قرآن و جانفشانی، راه مقاومت و امت واحده را زنده نگه داشته‌اند، جزو این شهدا هستند.

ابراهیمی با یادآوری هشدار قرآن کریم در مورد یهود به‌عنوان سرسخت‌ترین دشمن اسلام در سوره مائده آیه ۸۲، بیان کرد: یهود و کسانی که شرک ورزیدند، سرسخت‌ترین دشمنان خدا و رسولش هستند. همچنین باید نگاه عمیق‌تر به قرآن و عمل به مفاد آن را داشته باشیم و کسانی‌که در راه قرآن، مانند شهید نصرالله، هنیه و قاسم سلیمانی جان خود را فدا کردند، امروز پرچمداران واقعی اسلام هستند.

وی به نقل قولی از رهبر معظم انقلاب، شهید آیت‌الله خامنه‌ای، پرداخت‌ و تصریح کرد: سازش و مقاومت دو راه هستند، شاید سازش فوایدی داشته باشد، اما فواید مقاومت بسیار بیشتر است. همچنین این سخن معیاری برای سنجش رویکردها در عصر حاضر است و پیروی از این مسیر لازم است.