به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی فیضآبادی، پژوهشگر دینی، در خصوص اهمیت پرداخت زکات اظهار کرد: خداوند زکات را واجب کرده است تا بدین وسیله فقر را در جامعه ریشهکن کند و البته هدف از وجوب زکات به هیچ وجه رواج تکدیگری نبوده است بلکه هدف رفع فقر با تأکید بر رشد تربیتی پرداختکنندگان زکات است.
بنابر روایت ایکنا، وی درباره نسبت زکات با سایر ابزارهای اقتصادی در اسلام، افزود: زکات و خمس هر دو واجباند، اما موارد تعلق و مصرف آنها متفاوت است. خمس، براساس فقه اسلامی، سهم مشخصی دارد که بخشی از آن به سادات نیازمند اختصاص مییابد، در حالیکه زکات عمدتاً برای غیرسادات نیازمند مصرف میشود و مصارف معینی دارد. افزون بر این دو، صدقههای مستحبی وجود دارد که افراد میتوانند بدون محدودیت خاص و به هر میزان که مایل باشند، پرداخت کنند.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: در کنار این موارد، در متون دینی از ابزارهایی مانند خراج، مالیاتهای حکومتی، کفارات و زکات فطره نیز یاد شده است. برای نمونه، در صورت ارتکاب برخی تخلفات مانند افطار عمدی روزه ماه رمضان، اطعام تعداد معینی از نیازمندان مقرر شده است. این سازوکارهای مالی در مجموع شبکهای حمایتی ایجاد میکنند که هدف آن بهبود وضعیت اقتصادی جامعه و جلوگیری از گسترش فقر است.
فیضآبادی با اشاره به آیه «فی أموالهم حقّ للسائل و المحروم»، بیان کرد: در قرآن بر این نکته تأکید شده که در اموال ثروتمندان حقی برای نیازمندان قرار داده شده است. مصارف زکات نیز در فقه اسلامی مشخص شده است؛ از جمله فقرا، مساکین، کارگزاران جمعآوری زکات، مؤلفةالقلوب برای تقویت پیوندهای اجتماعی و فرهنگی و نیز هزینههای مربوط به مصالح عمومی و امور فیسبیلالله.
وی هدف اصلی از پرداخت زکات را ریشهکن کردن فقر و ایجاد تعادل اجتماعی دانست و گفت: اگر توزیع زکات به گونهای باشد که وابستگی و تکدیگری را افزایش دهد با روح و هدف اصلی آن سازگار نخواهد بود. همچنین زکات باید موجب رشد معنوی پرداختکننده شود؛ اگر پرداخت آن با ریا، غرور یا تحقیر همراه شود، نهتنها اثر تربیتی خود را از دست میدهد، بلکه میتواند زیانبار باشد. در سیره پیشوایان دینی، از جمله علی بن ابیطالب، نمونههای فراوانی از کمکهای گسترده و خالصانه به نیازمندان نقل شده است که میتواند الگوی عملی در این زمینه بهشمار آید.
این پژوهشگر قرآنی با طرح این سؤال که زکات چه نقشی در کاهش فقر و فاصله طبقاتی در جامعه امروز دارد، افزود: باید توجه داشت که جوامع در طول تاریخ از این جهت تفاوتی اساسی با یکدیگر نداشتهاند؛ در گذشته نیز همانند امروز، افراد فقیر و ثروتمند در کنار هم زندگی میکردهاند. اگر ثروتمندان بخشی از اموال خود را در میان نیازمندان توزیع کنند، تعادل اقتصادی تا حد زیادی برقرار میشود. این امر سنت الهی است که خداوند به برخی روزی فراوانتر و به برخی کمتر عطا میکند. در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که صاحبان مکنت را به یاری رساندن به نیازمندان فرا میخواند. با اجرای این دستور الهی، فاصله طبقاتی بهتدریج کاهش مییابد. برای نمونه، فردی که چندین خانه در اختیار دارد میتواند یکی از آنها را در اختیار نیازمندی قرار دهد، خواه بهصورت موقت و خواه به شکل دائمی و حتی بهعنوان هدیه، یا بخشی از دارایی خود را میان فقرا تقسیم کند. بدین ترتیب، فقر و شکاف طبقاتی کاهش خواهد یافت.
این پژوهشگر دینی گفت: در خصوص انطباق احکام زکات با شرایط اقتصادی امروز باید گفت احکام اسلام کلی و ثابتاند، اما مصادیق آنها با توجه به شرایط زمان و مکان تغییر میکند. برای نمونه، اگر در گذشته فقر بیشتر در نان و خوراک معنا میشد، امروز ممکن است فردی توان پرداخت هزینه تحصیل فرزند خود را نداشته باشد و کمک به تأمین هزینه آموزش، مصداقی از یاری به نیازمند باشد. در گذشته وسایلی مانند یخچال وجود نداشت، اما امروز ممکن است زوج جوانی توان تهیه وسایل ضروری زندگی را نداشته باشند و تأمین این نیازها از مصادیق کمک محسوب شود. بنابراین، کلیت احکام اسلامی ثابت است، اما تشخیص نیازها و موارد مصرف، تابع شرایط روز است.
فیضآبادی سپس به بیان تفاوتهای موارد مصرف خمس و زکات پرداخت و تبیین کرد: خمس مصرف مشخصی دارد و بخشی از آن به سادات اختصاص مییابد، در حالی که زکات موارد مصرف متفاوتی دارد. افزون بر اینها، در متون دینی به مواردی چون خراج، مالیاتهای شرعی، کفاره روزه و زکات فطره نیز اشاره شده است. برای نمونه، کسیکه روزه ماه رمضان را عمداً افطار کند باید شصت مسکین را اطعام کند یا در مواردی مانند شکستن قسم، اطعام نیازمندان مقرر شده است. این ضمانتهای مالی نیز در راستای بهبود وضعیت اقتصادی جامعه و حمایت از نیازمندان تشریع شدهاند. هر یک از این احکام جایگاه و مصرف خاص خود را دارند. قرآن کریم میفرماید در اموال شما حقی معین برای سائل و محروم قرار داده شده است؛ بدین معنا که رسیدگی به نیازمندان یک وظیفه الهی و اجتماعی است.
وی ادامه داد: مصارف زکات نیز بهطور مشخص بیان شده است؛ از جمله فقرا که فاقد دارایی کافیاند، مساکین که در تنگنای شدید معیشتی قرار دارند، کارگزاران جمعآوری زکات و نیز مواردی مانند تألیف قلوب و فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی در راه خدا. حتی در برخی امور عامالمنفعه مانند دفاع و سازندگی نیز میتوان از این منابع بهره برد.
این پژوهشگر دینی با بیان اینکه اگر زکات به گونهای توزیع شود که فقر کاهش یابد و کرامت نیازمندان حفظ شود، هدف تحقق یافته است، تصریح کرد: اما اگر شیوه توزیع به گسترش تکدیگری یا وابستگی بینجامد از هدف اصلی فاصله گرفتهایم. همچنین زکات باید موجب رشد معنوی و اخلاقی پرداختکننده شود؛ اگر پرداخت آن با ریا، غرور یا منتگذاری همراه باشد، آثار تربیتی خود را از دست خواهد داد.
فیضآبادی در پایان گفت: در سیره امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، نیز نمونههای فراوانی از رسیدگی گسترده به نیازمندان دیده میشود و آن حضرت الگویی برجسته در انفاق و یاری رساندن به محرومان بهشمار میآید.
نظر شما