اسب زین شده یا بدون زین دولت سیزدهم/ مروری بر کارنامه دولتی که «مستعجل» شد؛ از برقراری رابطه با عربستان تا پاییز ۱۴۰۱ و فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی

خبرآنلاین: معمولا رسم بر این است که دولت ها وقتی سه سال از عمرشان می گذرد کم کم خود را برای انتخابات دوره بعد آماده کنند و دستاوردهایشان را در قالب تبلیغات انتخاباتی به رخ افکار عمومی می‌کشند. این مطلب اما در مورد دولت ابراهیم رئیسی صدق نکرد. دو سال پیش در همین روزها بود که در یک خبر غیرمنتظره اعلام شد که هلی کوپتر حامل رییس دولت دچار سانحه شده است. بسیاری امیدوار بودند رئیس جمهور و هیئت همراه او از جمله حسین امیرعبدالهیان وزیر خارجه، فقط آسیب جزئی دیده باشند اما روزگار پایان دیگری برای دولت سیزدهم رقم زده بود.

ساعتی بعد از اعلام گم شدن هلی کوپتر مذکور خبر شهادت حاضران اعلام شد. با این اوصاف پرونده انتخابات سال بعد برای ابراهیم رئیسی بسته شد و او که یک بار در ریاست جمهوری شکست و یک بار هم پیروزی را تجربه کرده بود فرصت آن را نیافت که از عملکرد خود در زمان ریاستش بر دولت دفاع کند.

معمای پایان پاندمی در دولت سیزدهم

دولت ابراهیم رئیسی در حالی روی کار آمد که ویروس کرونا از سال ۹۸ شیوع پیدا کرده بود. پیش از روی کار آمدن او، دولت دوازدهم چند محموله واکسن هرچند کم را وارد کرده بود و البته میلیون‌ها دوز واکسن را هم پیش‌خرید کرده و سفارش داده بود. اقدامی که البته طرفداران دولت رئیسی آن را در کارنامه دولت سیزدهم ثبت می کنند حال آنکه واردات واکسن در زمان باقی مانده دولت روحانی آغاز شده بود. اما آنچه می‌توان اقدام مثبت در کارنامه دولت سیزدهم در نظر گرفت، توزیع و تزریق گسترده واکسن بود که با ورود میلیونی واکسن‌های سفارش داده شده در دولت دوازدهم، مردم واکسینه شدند و دوران پاندمی پایان رسید.

از سوی دیگر طرفداران دولت رئیسی همواره پیوستن ایران به سازمان همکاری‌های شانگهای را از مهم‌ترین دستاوردهای دیپلماتیک این دولت می‌دانند. اما در مقابل، تحلیلگران بر این باورند که این عضویت‌ها بدون حل مسأله تحریم‌های بانکی و خروج از لیست سیاه FATF، کارکردی ندارند. علاوه بر این برخی بر این باورند که روند عضویت ایران در پیمان شانگهای بسیار قبل از زمان آغاز به کار دولت سیزدهم کلید خورده بود و مثل داستان کرونا تنها «گل کار» به دولت سیزدهم رسید.

احیای روابط ایران و عربستان در دوره رئیسی؛ تصمیم دولت یا نظام؟

دولت سیزدهم اما در حالی آغاز به کار کرده بود که دولت حسن روحانی بزرگترین برگ برنده‌اش مربوط به سیاست خارجی و دیپلماسی را به صورت معلق و بلاتکلیف در دست داشت. با رفتن ظریف از ساختمان وزارت خارجه و روی کار آمدن حسین امیرعبدالهیان دولت جدید توانست روابط با عربستان که از مدتها قبل به واسطه حمله نیروهای خودسر به سفارت این کشور تیره و تار شده بود را احیا کند. اما این موضوع نیز مطرح است که تصمیم‌گیری درباره مساله‌ای مانند احیای روابط با عربستان، از جمله موضوعات در ید اختیار وزارت خارجه نبوده و موضوعی حاکمیتی است؛ که البته نشانه‌ها نیز بر همین مساله دلالت دارند؛ از جمله سپرده شدن مسئولیت مذاکرات پنهانی ایران با سعودی‌ها با وساطت چین، به علی شمخانی دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی.

مدعیان «انقلابی‌گری» سد راه دیپلماسی دولت خودی شدند

از طرف دیگر این دولت به رغم مواضع سیاسی متفاوت تا احیای برجام جلو رفت، اما مخالفت‌هایی از سوی افرادی مثل علی شمخانی و سعید جلیلی در شورای عالی امنیت ملی باعث شد که این احیای برجام به نتیجه نرسد. این مطلب در حالی بود که علی باقری که از نزدیکان سعید جلیلی و از منتقدان برجام بود، تغییر نگاه داده وبد. تا جایی که برخی نیروهای نزدیک به سعید جلیلی با او زاویه پیدا کردند. سیدمحمود نبویان همان سال در نشستی با انتقاد از رویکرد دولت سیزدهم گفته بود که باقری به افرادی موسوم به نیروهای انقلاب گفته مواضع تندی دارند. نهایتا با سنگ اندازی تندروها در داخل دولت سیزدهم نتوانست به رفع تحریم ها نزدیک شود. بعدها امیرحسین ثابتی نماینده نزدیک به جلیلی در یک سخنرانی فاش کرد که دولت سیزدهم در آستانه امضای احیای برجام بوده اما نبویان نماینده تندروی مجلس، «توانسته» جلوی آن را بگیرد؛ حالا اینکه یک نماینده چطور توانسته چنین اقدامی کند و برابر یک تصمیم حاکمیتی بایستد و آن را تخریب کند، خود جای سوال است.

معمای فروش ۳ میلیون بشکه‌ای

در همین سه سال بیش از هزار تحریم علیه ایران اعمال شد و مجموع تحریم های اعمالی علیه کشور به ۲۵۷۰ مورد رسید. در این میان دولت سیزدهم به رغم همه تحریم های نفتی توانست فروش نفت را از مقادیر زیر یک میلیون بشکه به ۳ میلیون بشکه در روز برساند و جایگاه سوم در اوپک را بازپس گیرد. دولت سیزدهم هم بر رشد اقتصادی ۴ تا ۵ درصدی خود به عنوان یکی از افتخارات خود تاکید می کرد. اما منتقدان بر این باور بوده اند که این رشد عمدتاً "نفت‌محور" بوده و به سیاست اعمالی آمریکا در دوران ریاست جمهوری جو بایدن مربوط می شود که کاهش سخت‌گیری‌های بین‌المللی را به دنبال داشته ست. در مقابل شاخص های دیگر اقتصادی مثل متوسط رشد سالانه نقدینگی، تورم و رشد پایه پولی در دولت سیزدهم نسبت به دولت های قبل از خود بیشتر بود.

اسب زین شده چه شکلی بود؟

اواخر عمر دولت سیزدهم بود که طرفداران این دولت از اصطلاح اسب زین شده برای دولت بعدی یاد کردند. به تعبیر آن‌ها دولت رئیسی اسبی را آماده کرده بود که رئیس جمهور بعدی بتواند با آن بتازد. عبدالناصر همتی که در ابتدای دولت چهاردهم، وزارت اقتصاد را برعهده داشت، "اسب زین شده" را معادل تورم ۴۰ درصدی و نرخ ارز ۶۰ هزار تومانی توصیف کرد. همتی همچنین میزان کسری بودجه را ۲۰-۳۰ درصد، نرخ بیکاری را ۱۲-۱۳ درصد و رشد اقتصادی را چهار و نیم درصد اعلام کرد. آذرماه ۱۴۰۳ نیز مرکز پژوهش‌های مجلس گزارشی منتشر کرد که نشان می‌داد در چهارماه ابتدای این سال کسری بودجه دولت ۱۹ هزار میلیارد تومان معادل ۲۳ درصد بود.

در زمینه انرژی هم عملا آنچه از دولت سیزدهم برای دولت بعدی‌اش به ارث رسید، ناترازی بود. ناترازی برق در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال‌های گذشته تشدید شده بود و آمارهایی که پس از تحویل دولت به پزشکیان منتشر شده نشان می دهد کشور فقط در مورد برق معادل تولید ۱۶ نیروگاه اتمی بوشهر ناترازی داشته است. در زمینه برق با ناترازی ۳۳ درصدی و ۳۵ درصد ناترازی در زمینه گاز رو به رو بود.

دولت سیزدهم در نگاه به جامعه رویکردی مشابه با دولت محمود احمدی نژاد را در پیش گرفته بود و تلاش می کرد با سفرهای استانی ارتباط مستقیمی با بخش هایی از جامعه پیدا کند. در این سفرها که البته بی حاشیه هم نبودند، اعتباراتی برای پروژه‌های استانی در نظر گرفته می‌شد که به اضافه بار دولت تبدیل می‌شدند؛ ابراهیم رئیسی در در طول ۳۳ ماه، ۴۷ سفر استانی داشته که بودجه تصویب شده مجموع این سفرها ۳۰۰ همت بوده است. با وجود این، منتقدان دولت سیزدهم معتقد بودند این اعتبارات در عمل تخصیص پیدا نمی کرد. 

قطار ریزش‌ها در پاستور؛ چرا ژنرال‌های اقتصادی رئیسی یکی‌یکی پیاده شدند؟

شاید دور بودن از واقعیت‌های جاری باعث شد که در دو سال اول دولت سیزدهم شش وزیر تغییر کند؛ موضوعی که نشان دهنده بی ثباتی در فرماندهی مرکزی قوه مجریه بود؛ به سبب انتصاب مدیران جناحی که کاهش بهره‌وری در دستگاه‌های اجرایی را به دنبال داشت. از جمله این موارد می‌توان به انتصاب حجت عبدالملکی در مقام وزیر کار اشاره کرد. او مبدع ایجاد اشتغال با یک میلیون تومان بود که کمتر از یک سال بعد از آغاز دولت، کابینه را ترک کرد و علت استعقای خود را افزایش هماهنگی در دولت اعلام کرد. البته فقط وزیران نبودند که کابینه را ترک می کردند؛ در فهرست جدایی‌ها نام مسعود میرکاظمی رئیس وقت سازمان برنامه و بودجه، محسن رضایی مشاور اقتصادی رئیس جمهور، حسین قربانزاده رئیس پیشین سازمان خصوصی سازی و ... هم دیده می‌شود.

از مرگ مهسا امینی تا زندگی نباتی شبکه‌های اجتماعی

دولت سیزدهم در حوزه اجتماعی باعث وضعیت پر تنشی شد. مشخصا تشدید فعالیت گشت ارشاد که در سال ۱۴۰۱ به درگذشت مرحوم مهسا امینی منجر شد و باعث شد کشور چندین ماه درگیر مهم‌ترین تنش‌های اجتماعی تا آن زمان شود؛ موضوعی که پیامد آن کاهش اعتماد عمومی و افزایش شکاف بین جامعه و حکومت بود.

در زمینه اینترنت عملکرد دولت سیزدهم رضایت عمومی را در پی نداشت. واتساپ و اینستاگرام در همین دولت فیلتر شدند و وزارت ارتباطات هم به جای رفع فیلتر آنها سعی ‌کرد مردم را به سمت استفاده از پیام‌رسان‌های داخلی سوق دهد. دامنه فیلترینگ در این دولت حتی به گوگل پلی هم رسید. از سوی دیگر با گسترش فیلترینگ بازار فیلترشکن فروش‌ها داغ شد و برخی سودهای فوق‌العاده زیادی از این مسیر نصیب خود کردند.

با همه این‌ها، تاکنون طرفداران و مخالفان این دولت کارنامه های مثبت و منفی‌ای از دوران ۳۳ماهه منتشر کرده‌اند، اما مثل هر تاریخ دیگری، داوری نهایی بر عهده مردم است؛ بخشی از این داوری چندماه بعد از پایان دولت با انتخاب دولت پزشکیان خود را نشان داد.

۳۱۲۱۱