به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ جنگ جهانی اول یکی از دورههای پرآشوب تاریخ معاصر ایران است که همزمان با آغاز به کار مجلس سوم مشروطه رخ داد. این مجلس پس از یک دوره طولانی فترت، در شرایطی تشکیل شد که کشور با بحرانهای مالی، ناامنی گسترده و تهدید مستقیم نیروهای خارجی روبهرو بود. مجلس سوم برآمده از مطالبات مشروطهخواهان برای استقرار قانونمداری و کنترل قدرت سیاسی بود، اما وقوع جنگ و دخالت قدرتهای بیگانه فضای عملکرد آن را بهشدت محدود ساخت. این یادداشت به بررسی مهمترین اقدامات و مصوبات دوره سوم در فاصله کوتاه فعالیت آن میپردازد. هدف نوشتار حاضر، ارائه تصویری روشن از وضعیت قانونگذاری و نقش مجلس در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ ایران است.
دوره سوم مجلس شورای ملی
سومین مجلس شورای ملی بعداز نزدیک سه سال دوران فترت پس از انحلال مجلس دوم [۱]، آغاز به کار کرد. مجلس سوم در تاریخ ۱۵ آذرماه ۱۲۹۳ شمسی (۱۹ محرم ۱۳۳۳ قمری / ۷ دسامبر ۱۹۱۴ میلادی) به طور رسمی با حضور تنها ۶۸ نفر از وکلای منتخب که تا آن زمان به تهران رسیده بودند، پس از نطق افتتاحیه احمدشاه قاجار گشایش یافت [۲]. احمدشاه در نطق افتتاحیه خود درباره امور مالیه و تعدیل بودجه مملکت و ایجاد منابع ثروت و تأمین قوای نظامی و ژاندارمری و پلیس و تکمیل قوانین عدلیه سخن گفت و از نمایندگان خواست با مساعی دولت نواقص را برطرف سازند. [۳]
جلسات رسمی، یک ماه بعد یعنی در دیماه ۱۲۹۳ (صفر ۱۳۳۳) آغاز شد. مجموعاً ۷۹ جلسه تشکیل شد و مدت آن تا ۱۵ آبان ۱۲۹۴ شمسی (۲۹ ذیحجه ۱۳۳۳ قمری / ۷ نوامبر ۱۹۱۵ میلادی) ادامه داشت. در این مدت سایر وکلا تدریجاً به مجلس وارد میشدند، ولی هیچوقت تعداد کامل یعنی ۱۳۶ نفر که طبق قانون انتخابات پیشبینی شده بود، گرد هم نیامدند. [۴]
در پی تداوم جنگ جهانی اول و پیشروی نیروهای روسیه تا قزوین، نگرانیهای شدیدی از جهت تصرف پایتخت توسط قوای روسیه حاکم گردید و حتی صحبتهایی درباره تغییر پایتخت از تهران به اصفهان نیز مطرح شد. در این شرایط و هنگامی که میرزا حسنخان مستوفیالممالک اداره دولت را در دست داشت، عدهای از نمایندگان مجلس سوم، مقامات دولتی، تجار و روحانیون، تهران را به مقصد قم ترک کردند. بخشهای قابلتوجهی از نیروهای ژاندارمری نیز تهران را تخلیه نمودند به سمت قم رهسپار شدند. نمایندگان مجلس و رجال مهم، به محض رسیدن به قم، کمیتهای به نام «دفاع ملی» تأسیس نمودند و موجودیت خود را اعلام کردند و فرمان جهاد نیز از سوی علما صادر شد [۵]. با این حال در چنین شرایطی که پایتخت در معرض تهدید جدی قرار داشت و خاک کشور عرصه تاختوتاز نیروهای بیگانه واقع شده بود، مجلس سوم مشروطه نیز از اکثریت افتاد و در کمتر از یک سال منحل شد.
قوانین مصوب مجلس سوم
با بررسی مشروح مذاکرات دوره سوم مجلس مبرهن میگردد که در این دوره مهم و حساس تاریخی ـ که دیدگان مردم ایران به مجلس به عنوان ثمره و عصاره مطالبات مشروطهخواهان در راستای حل مشکلات کشور، دوخته شده بود ـ نهتنها اهتمام جدی در استقرار حاکمیت قانون و عمل به قانون دیده نمیشود، بلکه حتی گشایش هرچند کمرمق، در زندگی روزمره مردم زجرکشیده از دست حاکمان مستبد داخلی و استعمارگران خارجی، پدیدار نگشت. پرواضح است که مشکلات معیشتی مردمی که از دسترسی به نان (به عنوان اساسیترین عامل زنده ماندن) محروم بودند، الزاماً و باید در رده نخست فهرست پیگیریهای وزرا و نمایندگان آن دوره قرار میگرفت؛ اما در عمل و علیرغم تصویب قوانین مهمی در بعضی از حوزهها، بازخورد مثبتی که انتظار میرفت مشاهده نشد. [۶]
نخستین اقدام مجلس سوم، نسخ قانون ۲۳ جوزا بود. این قانون که توسط نمایندگان مجلس دوم در ۲۳ خرداد (جوزا) ۱۲۹۰ مورد تصویب قرار گرفته بود، برای مورگان شوستر مستشار مالی آمریکایی در جایگاه خزانهداری کل کشور اختیارات وسیعی قائل شده بود و همچنین تمرکز مالی مطلوبی برای دولت ایجاد میکرد. تصویب این قانون مورد مخالفت شدید روسها قرار گرفت به حدی که به دولت ایران اولتیماتوم دادند تا شوستر را اخراج کند در غیر این صورت قشون روسیه به سوی تهران حرکت خواهد کرد. با انحلال مجلس دوم در پی این اتفاقات، مجلس سوم در اولین اقدام خود، قانون ۲۳ جوزا را منسوخ نمود. [۷]
به طورکلی مهمترین قوانینی که در دوره سوم مجلس شورای ملی به تصویب رسید، به شرح زیر میباشد:
۱. قانون نسخ قانون ۲۳ جوزا ۱۳۲۹ ـ مصوب ۲۵ اسفند ۱۲۹۳؛
۲. قانون تمدید مدت مأموریت کمیسیون تفتیش و نظارت ـ مصوب ۳۰ فروردین ۱۲۹۴؛
۳. قانون تفتیش و نظارت مالیه ـ مصوب ۳۰ فروردین ۱۲۹۴؛
۴. قانون معرفی اسکناس بانک شاهنشاهی ایران ـ مصوب ۶ اردیبهشت ۱۲۹۴؛
۵. قانون منع خروج طلا و نقره ـ مصوب ۱۸ اردیبهشت ۱۲۹۴؛
۶. قانون تمدید مدت مأموریت کمیسیون تفتیش و نظارت مالیه ـ مصوب ۱۸ اردیبهشت ۱۲۹۴؛
۷. قانون تشکیلات وزارت مالیه ـ مصوب ۱۵ خرداد ۱۲۹۴؛
۸. قانون محاکم تجارت ـ مصوب ۲۰ تیر ۱۲۹۴؛
۹. قانون پستی ـ مصوب ۵ مرداد ۱۲۹۴؛
۱۰. قانون تمدید مدت مأموریت کمیسیون تفتیش و نظارت مالیه ـ مصوب ۸ مرداد ۱۲۹۴؛
۱۱. قانون مالیات مستغلات ـ مصوب ۹ شهریور ۱۲۹۴؛
۱۲. قانون مالیات دخانیات ـ مصوب ۶ مهر ۱۲۹۴؛
۱۳. قانون اصلاح ماده ۲ قانون تحدید تریاک ـ مصوب ۹ مهر ۱۲۹۴؛
۱۴. قانون فروش رحبه و غبیرا ـ مصوب ۹ مهر ۱۲۹۴؛
۱۵. قانون تعمیر مقبره نادرشاه ـ مصوب ۹ مهر ۱۲۹۴؛
۱۶. قانون سربازگیری ـ مصوب ۹ آبان ۱۲۹۴.
سایر تصمیماتی که مجلس سوم در بازه یک ساله خود اتخاذ کرد نیز شامل موارد زیر است:
- تصویب بودجه سه ماه و هجده روز مجلس از ۱۳ قوس [آذرماه] الی آخر حوت [اسفندماه] بارس ئیل [سال پلنگ] سنه ۱۳۳۳ ـ مصوب ۸ ربیعالاول ۱۳۳۳ /۳ بهمن ۱۲۹۳؛ تصمیم مجلس شورای ملی راجع به انتخاب کمیسیون هفت نفری برای رسیدگی به محاسبات خزانهداری ـ ۲۴ ربیعالاول ۱۳۳۳ /۱۹ بهمن ۱۲۹۳؛ تصویب قانون تفریغ [حسابرسی نهایی] بودجه ۹ ماهه تنگوز ئیل [سال خوک] ۱۳۲۹ مجلس شورای ملی از اول حمل [فروردین] الی آخر برج قوس [آذرماه] سنه مزبوره ـ مصوب ۱۰ ربیعالثانی ۱۳۳۳ /۵ اسفند ۱۲۹۳؛ تصمیم مجلس شورای ملی راجع به نظامنامه داخلی مجلس به کمیسیون خاص ـ ۱۹ ربیعالثانی ۱۳۳۳ /۱۴ اسفند ۱۲۹۳؛ تصمیم مجلس شورای ملی راجع به اجرای موقت بودجههای مصوبه کمیسیون بودجه و موقوفالاجرا ماندن بودجه دوایر و اداراتی که جدیداً برای آن بودجه پیشنهاد میشود تا تصویب مجلس ـ ۱۵ رجب ۱۳۳۳ /۷ خرداد ۱۲۹۴؛ تصویب بودجه توشقان ئیل [سال خرگوش] ـ مصوب ۲۰ شوال ۱۳۳۳ /۸ شهریور ۱۲۹۴؛ تصویب قانون تفریغ [حسابرسی نهایی] بودجه سه ماه و هجده روزه آخر سال بارس ئیل [سال پلنگ] سنه ۱۳۳۳ ـ مصوب ۱۴ دیالقعده ۱۳۳۳ /۳۱ شهریور ۱۲۹۴. [۸]
جمعبندی
مجلس سوم شورای ملی در دورانی تشکیل شد که جنگ جهانی اول ساختار سیاسی و اقتصادی ایران را بهشدت متزلزل کرده بود. مجموعه مصوبات این دوره نشان میدهد که نمایندگان تلاش داشتند در حوزههای مالیه، بودجه، مالیات و نظم اداری اقداماتی انجام دهند، اما فشارهای خارجی، فساد داخلی، ناامنی عمومی و نیز تعداد کم نمایندگان حاضر، مجال تحقق بسیاری از اهداف را از میان برد. خروج دولت و جمعی از نمایندگان از تهران و تشکیل کمیته دفاع ملی نیز عملاً روند قانونگذاری را متوقف کرد. با انحلال زودهنگام مجلس، دوره سوم به عنوان یکی از کوتاهترین و بحرانیترین دورههای پارلمانی در تاریخ مشروطه ایران شناخته میشود و بررسی عملکرد آن، میتواند شناخت دقیقتری از دشواریهای ایران در سالهای جنگ جهانی اول ارائه دهد.
پینوشتها
۱. دوره دوم مجلس شورای ملی از آبانماه ۱۲۸۸ شروع به کار کرد و دو سال بعد در دیماه ۱۲۹۰ شمسی در پی فشارهایی که روسها به دولت ایران وارد آوردند، انحلال یافت. پس از اولتیماتوم روسها به دولت ایران مبنی بر: ۱) اخراج مورگان شوستر (مستشار و کارشناس مالی آمریکایی) و همکاران او از کشور؛ ۲) شرط استخدام اتباع خارجی در ایران تنها با اجازه روسیه و انگلیس؛ ۳) پرداخت خسارت لشکرکشی دولت روسیه توسط دولت ایران، آشوب سراسر کشور را فرا گرفت. بازار تعطیل شد و مردم تجمعاتی علیه روسها انجام دادند. نجفقلیخان صمصامالسلطنه صدراعظم وقت به مجلس رفت و پس از شرح وقایع، دو راهحل ارائه داد: ۱) مجلس به دولت اختیار دهد که دولت اولتیماتوم روسیه تزاری را بپذیرد؛ ۲) مجلس از بین خود پنج نماینده تعیین کند که آنها به اتفاق هیأت وزیران تصمیم به قبول خواستههای روسیه بگیرند. این طرح از سوی مجلس دوم رد شد و نمایندگان اعتراض نمودند. در این هنگام یپرمخان ارمنی رئیس نظمیه دست به کار شد و با همراهان خود به مجلس رفت و یک اولتیماتوم چهار ساعته به مجلس داد. این بار مجلس تسلیم شد و پنج نماینده تعیین کرد. در این میان روسها تهاجمات خود را به شهرستانهایی نظیر تبریز، گیلان و مشهد آغاز کردند و دست به کشتار وسیعی زدند. دولت صمصامالسلطنه نزد ابوالقاسم ناصرالملک (نایبالسلطنهی احمدشاه) از عملکرد مجلس در رد درخواست روسها انتقاد کرد و پیشنهاد انحلال آن را مطرح نمود که مورد تأیید نایبالسلطنه قرار گرفت. ر. ک: عاقلی، باقر (۱۳۹۷). نخستوزیران ایران، چاپ چهارم، تهران: انتشارات جاویدان، صص ۱۳۶ ـ ۱۴۰.
۲. اتحادیه، منصوره (۱۳۷۱). احزاب سیاسی در مجلس سوم، چاپ اول، تهران: نشر تاریخ ایران، ص ۸۱.
۳. عاقلی، همان، ص ۱۵۵.
۴. اتحادیه، همان، ص ۸۲.
۵. عاقلی، همان، ص ۱۸۶.
۶. دوستزاده، غلامرضا؛ پورآرین، فواد و حسینی، میرهادی (۱۴۰۱). بررسی نقش مجلس سوم شورای ملی در نوسازی اقتصادی ایران (با تکیه بر مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی). ماهنامه جامعهشناسی سیاسی ایران، سال پنجم، شماره ۵، ص ۱۰۲.
۷. همان، ص ۹۳.
۸. همان، صص ۹۱ و ۹۲.
۲۵۹
نظر شما