به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است.
پرسش:
در قرآن کریم گاهی سخن از «یهود» و گاه سخن از «بنیاسرائیل» است؛ آیا این دو تعبیر کاملاً یکسان هستند یا کاربرد آنها دلیل خاصی دارد؟ مثلاً گفته شود بنیاسرائیل ناظر به جنبه قومی ـ نژادی و تعبیر یهود ناظر به جنبه دینی باشد یا بنیاسرائیل ناظر به نسل پیشین و یهود ناظر به نسلهای بعدی ا؟
پاسخ:
«بنیاسرائیل» از اقوام یهودی است که خداوند متعال در قرآن کریم بهتفصیل به بیان زندگی، ویژگیها و نوع برخورد آنان با پیامبران میپردازد. در قرآن کریم، ۴۱ مرتبه از این قوم نام برده شده است (۱). از مباحث دقیق در فهم مفاهیم قرآنی، توجه به تفاوت تعابیر و دلالتهای واژگانی است.
در قرآن کریم گاه از «بنیاسرائیل» و گاهی از «یهود» سخن به میان آمده است. حال این پرسش مطرح میشود که آیا این دو تعبیر کاملاً مترادفاند یا هر کدام دارای کاربرد و دلالت خاصی هستند؟ بررسی موارد کاربرد قرآنی و دیدگاه مفسران نشان میدهد که این دو عنوان اگرچه در برخی موارد بر یک مصداق خارجی منطبق میشوند، از نظر مفهومی تفاوتهایی دارند که فهم آنها منجر به تفسیر دقیقتر آیات میشود.
مفهومشناسی «بنیاسرائیل» و «یهود»
«یهود» اسم جمع و مفرد آن «یهودی» است. وجه تسمیه یهود بدین نام آن است که منسوب به «یهوذا» پسر ارشد حضرت یعقوب علیه السلام هستند (و ذال آن از باب تخفیف به دال تبدیل شده است)؛ چنانکه روایتی از معانی الأخبار آن را تأیید میکند. همچنین گفتهاند مشتق از «هَوْد» به معنای توبه و بازگشت است و نامگذاری آنان بدین نام برای آن است که از گوسالهپرستی بازگشتند و حضرت موسی علیه السلام از زبان آنان به خداوند عرضه داشت: «إنّا هدنا إلیک: ما به سوی تو بازگشتهایم» (۲).
از یهود در قرآن کریم با تعابیر مختلفی چون «الذین هادوا» در ده مورد، «هوداً» در سه مورد و «الیهود» در هفت مورد یاد شده است (۳). بنابراین «یهود» عنوانی است که به پیروان آیین خاصی منسوب به شریعت حضرت موسی علیه السلام اطلاق میشود.
کلمه «ابن» که جمع آن «أبناء» و «بنون» است، از ریشۀ «بنا» و به معنای فرزند است؛ ازآنرو که وجود فرزند بر پدر مبتنی است و پدر، اصل و مبنای او به شمار میآید. «اسرائیل» لقب حضرت یعقوب علیه السلام و به معنای «عبدالله»، «صفوةالله» یا «قوةالله» است. بنابراین «بنیاسرائیل» به معنای «فرزندان اسرائیل (یعقوب)» است (۴) و همۀ فرزندان حضرت یعقوب علیه السلام را دربر میگیرد؛ ازاینرو هم شامل قوم یهود و هم شامل قوم مسیح میشود؛ زیرا همگی از نسل آن حضرت هستند و نسب آنان به اسحاق و سپس به حضرت ابراهیم علیهم السلام ـ سرسلسله انبیای ابراهیمی ـ منتهی میشود. خدای سبحان در قرآن کریم از این گروه با تعابیری همچون «أهل الکتاب»، «بنیاسرائیل» و «الذین هادوا» یاد میکند (5).
ممکن است گفته شود با توجه به حساسیتی که قرآن در برابر قوم یهود نشان میدهد، بعید نیست که عنوان «بنیاسرائیل» ناظر به یهودیان باشد؛ اما اهتمام به سرگذشت دامنهدار یهود و توجه به تحلیل قضایای گوناگون آنان مستلزم حصر عنوان «بنیاسرائیل» در آنها نیست، بلکه این عنوان یهودیان و مسیحیان را دربر میگیرد؛ زیرا عنوان «بنیاسرائیل» افزون بر اینکه از نظر لفظی، صلاحیت شمول دارد، این عنوان در برخی آیات به گونهای به کار رفته است که بهیقین شامل گروههای دیگری غیر از یهود نیز میشود. از طرفی در مواردی حضرت عیسی علیهالسلام با همین عنوان مخاطبان خود را خطاب قرار داده است؛ چنانکه میفرماید: «وَإِذ قالَ عیسی ابنُ مریم یا بنیاسرائیلَ إنی رسولُ الله إلیکم…» (۶) و نیز درباره پیروان او آمده است: «فآمنت طائفةٌ من بنیاسرائیل…» (۷). پس عنوان «بنیاسرائیل» از نظر مفمومی، مختص یهود نیست (8).
با توجه به تعاریف ارائهشده، نسبت میان این دو عنوان را میتوان «عموم و خصوص مطلق» دانست؛ بدین معنا که هر «یهودی»، «بنیاسرائیلی» است؛ اما هر «بنیاسرائیلی» لزوماً «یهودی» نیست.
نتیجه:
«بنیاسرائیل» و «یهود» در قرآن کریم اگرچه در برخی مصادیق بر یکدیگر منطبق میشوند، پاز نظر مفهومی و کاربردی یکسان نیستند. «بنیاسرائیل» عنوانی عام، تاریخی و نَسبی است که همۀ فرزندان حضرت یعقوب علیه السلام را در بر میگیرد؛ درحالیکه «یهود» عنوانی خاص و دینی است که به پیروان آیینی مشخص اشاره دارد.
برای مطالعۀ بیشتر:
1. عبدالله جوادی آملی؛ تسنیم، ایران - قم، نشر اسراء، 1389 ش.
2. گروهی از نویسندگان؛ دانشنامۀ جهان اسلام؛ تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، 1375 ش، ج ۱، ص ۱۹۶۷، ذیل عبارت «بنیاسرائیل».
3. ابوالفضل روحی؛ «سیمای بنیاسرائیل در قرآن و عهدین»؛ نشریۀ معرفت مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره)، 1384 ش.
پینوشتها:
1. ابوالفضل روحی؛ «سیمای بنیاسرائیل در قرآن و عهدین»؛ نشریۀ معرفت مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره)، 1384 ش، ج ۹۵، ص ۸.
2. اعراف: ۱۵۶.
3. عبدالله جوادی آملی؛ تسنیم؛ قم: اسراء، 1389 ش، ج ۵، ص ۳۱.
4. فضل بن حسن طبرسی؛ مجمع البیان؛ بیروت: دارالمعرفه، [بیتا]، ج ۱، ص ۲۰۶.
5. عبدالله جوادی آملی؛ تسنیم؛ ج ۴، ص ۲۵.
6. صف: ۶.
7. صف: ۱۴.
8. عبدالله جوادی آملی؛ تسنیم؛ ج ۴، ص ۲۵.
نظر شما