وداع با معمار «نظریه پیچیدگی» و منتقد جسور غرب‌محوری و نسل‌کشی در غزه/ میراث ادگار مورن گسست از جزم‌گرایی علمی/ کالبدشکافی اندیشه پیچیدگی در «روش»

فروزان آصف نخعی: ادگار مورن (Edgar Morin)، فیلسوف، جامعه‌شناس و متفکر شهیر فرانسوی، پس از بیش از یک قرن زیست بارور فکری و نقش‌آفرینی در مهم‌ترین تحولات فلسفی، جامعه شناختی، تاریخی و علمی جهان، دار فانی را در سن ۱۰۴ سالگی وداع گفت. بشریت، یکی از بزرگان اندیشهٔ خود را از دست داد. مردی از تبار استفان هسل ( دیپلمات فرانسویِ متولد آلمان، از بازماندگان اردوگاه‌های کار اجباری نازی‌ها و از اعضای نهضت مقاومت فرانسه در جنگ جهانی دوم و یکی از تدوین‌کنندگان اصلی «اعلامیه جهانی حقوق بشر» (۱۹۴۸) در سازمان ملل) و پییر ویدال-ناکه (مورخ برجسته فرانسوی،  از روشنفکران چپ‌گرا به عنوان «وجدان بیدارِ جنگ الجزایر» شناخته می‌شود. ویدال-ناکه شجاعانه علیه جنایات، شکنجه‌ها و ناپدیدسازی‌های ارتش فرانسه در جنگ استقلال الجزایر دست به افشاگری زد و با نوشتن کتاب «شکنجه در جمهوری»، بایکوت خبری حکومت فرانسه را شکست.)

 اصلی‌ترین اندیشه‌ها و نظریات علمی

ادگار مورن در سال ۱۳۸۲ به دعوت دکتر امیر نیک پی به ایران سفر کرد و همراه داریوش شایگان در دانشگاه شهید بهشتی سخنرانی کرد. کارهای معرفت‌شناختی او انقلابی‌اند، زیرا کوشیده تا مثلث ارتباطِ ایدئولوژی – سیاست – علم را از طریق آن‌چه «پیچیدگی» می‌نامد، بازاندیشی کند. منظور از «پیچیده» معنی مخالف ساده نیست، بلکه مقصود یک «روش» است که به «راز و رمز» جهان با دانستن این که «امر ساده همواره فقط چیزی است که توسط شخصی ساده شده»، اعتنا می‌کند. رد این تلاش عظیم را در شاه‌کار شش جلدی‌اش به نام «روش» (La Méthode) می‌توان گرفت. این اثر نه تنها یک طرح علمی که یک پیام پیچیده از دل قرن بیستم است.

از این رو ادگار مورن به عنوان پدر «نظریه پیچیدگی» (Complexity Theory) شناخته می‌شد، عمر خود را صرف مبارزه با جزم‌گرایی، تخصص‌گرایی افراطی و تقلیل‌گرایی در علوم کرد.  مورن معتقد بود جهان و پدیده‌های انسانی را نمی‌توان به تکه‌های مجزا تقسیم کرد، بلکه باید آن‌ها را در یک کلِ به‌هم‌پیوسته، پویا و چندبعدی فهمید. از این نظر او نوعی هستی شناختی هایدگری را ارائه می دهد. میراث علمی او، به‌ویژه در اثر شش‌جلدی و شاهکارش «روش»، راهنمایی بنیادین برای عبور از شناخت‌های خطی و تک‌ساحتی است. مرگ او، پایان عصر روشنفکران بین‌رشته‌ای بزرگی است که دغدغه‌ی سرنوشت سیاره زمین و آموزش نسل‌های آینده را داشتند. 

او در نقد مدرنیته در صفحه ۱۶ کتاب روش، شناخت شناخت، به غرب محوری در حوزه علوم و به ویژه علوم انسانی می تازد و ریشه آن را در عصر روشنگری جستجو می کند.او می نویسد: «آیا به تدریج متوجه نمی شویم که به نام مبارزه با جهل، گنجینه های شناخت را انکار و تحقیر کرده و از بین برده ایم؟ آیا نباید بفهمیم که عصر روشنفگری ما به شب تیرگی گراییده است؟» مورن در آسیب شناسی دانش امروز بشر می گوید: « هنوز کسی متوجه نیست که ناپیوستگی و تکه تکه بودن شناخت ها نه تنها به امکان شناخت شناخت لطمه می زند، بلکه امکان شناخت در باره خود و در باره جهان را هم از ما می گیرد و چیزی به وجود می آورد که گاسدرف آن را به درستی آسیب شناسی دانش می نامد.» 

موردن در کتاب شناخت شناخت تاکید می کند که اکنون معرفت نامشخص ترین موضوع معرفت فلسفی و ناشناخته ترین موضوع معرفت علمی است. اگرچه برخی از «علوم شناختی» شروع به جمع‌بندی مجدد می‌کنند، دانش مرتبط با دانش در بخش‌های متعدد علوم فیزیکی، زیستی و انسانی پراکنده و از هم گسسته باقی می‌ماند. دانش مربوط به مغز و دانش مربوط به ذهن وقتی با واقعیت یکسانی ارتباط دارند نمی توانند ارتباط برقرار کنند. از این منظر مورن در این کتاب به بررسی شرایط، امکانات و حدود معرفت بشری در ماهیت مغزی، معنوی و فرهنگی آن می پردازد. (کتاب ایران)

ادگار مورن در زمینه‌های مختلف جامعه‌شناسی و متفکری کم‌نظیر در دورانِ «کوتوله‌های خود-فیلسوف‌خوانِ تلویزیونی» بود. نظریهٔ «بحرانِ چندگانهٔ بشریت» از جمله تزهایی است که مورن مطرح کرده است؛ تلاشی برای توضیح بحران‌های موجود به شیوه‌ای دیالکتیکی، درهم‌آمیخته و نه خطی و «تک‌مجهولی». (فرهیختگان)

 مورن درگیری بزرگی با علم مدرن داشت؛ نه از آن جهت که علم را نفی کند، بلکه از این رو که اعتقاد داشت علم مدرن دچار آسیبِ «ساده‌سازی» (Reductionism) و جداسازی علوم از یکدیگر شده است. مورن استدلال می‌کرد که پدیده‌های انسانی، اجتماعی، زیستی و فیزیکی همگی به‌هم‌پیوسته‌اند. تفکر پیچیده به معنی کل‌نگریِ صرف نیست، بلکه یعنی درکِ هم‌زمانِ نظم، بی‌نظمی، سازمان و آشوب. یکی از اصول کلیدی او  در کتاب شناخت شناخت، اصل هلوگراماتیک بود. بر اساس این اصل «نه تنها جزء در کل قرار دارد، بلکه کل نیز در جزء حضور دارد» (مانند سلول که حاوی کل کد ژنتیکی بدن است). بنابراین، جامعه‌شناسی را نمی‌توان بدون زیست‌شناسی و زیست‌شناسی را نمی‌توان بدون فیزیک فهمید.

تعریف دوگانه انسانِ تام و انسانِ دیوانه (Homo Complexus) از دیگر خلاقیت ها در عبور از تعریف کلاسیک از انسان غربی به عنوان موجودی صرفا عقلانی است. او تعریف کلاسیک از انسان به عنوان موجودی صرفاً عقلانی ($Homo\,Sapiens$) را رد کرد و گفت انسان هم‌زمان عقلانی و دیوانه، کارگر و بازی‌گوش، مصرف‌کننده و آفریننده است. 

زندگی‌نامه: از تفنگ تا قلم

ادگار مورن (با نام اصلی ادگار ناهوم) در سال ۱۹۲۱ در پاریس در خانواده‌ای یهودی-سفاردی متولد شد. زندگی او آمیزه‌ای از عمل‌گرایی سیاسی و نظریه‌پردازی علمی بود. مهمترین فرازهای زندگی ادگار مورن به شرح زیر هستند: (این بخش از ویکی پدیا خلاصه شده است)

می توان آغاز فعالیت‌های سیاسی با ورود به نهضت مقاومت و پیوستن او به گروه‌های ضد فاشیست در جریان جنگ داخلی اسپانیا دانشت. عضویت در حزب کمونیست فرانسه و فرماندهی در نیروهای رزمی مقاومت علیه نازی‌ها از جمله فعالیت های سیاسی او به شمار می رود. دلبستگی ادگار ناهوم، به مقاومت آن اندازه بود که به تغییر نام فامیلی ناهوم به مورن در یک رویداد غیرمترقبه به وقوع پیوست.

 در سال ۱۹۴۳، او با درجه ستوانی، به فرماندهی "نیروهای رزمی فرانسه" (Forces françaises combattantes)  منصوب شد. جنبش او با جنبش فرانسوا میتران (François Mitterrand) ادغام و به "جنبش ملی اسرای جنگی و تبعیدی‌ها" (Mouvement national des prisonniers de guerre et déportés - MNPGD) تبدیل شد. در این زمان او نام مستعار مورن را برای خود برگزید: داستانِ این نام مستعار - که توسط ادگار مورن در یک برنامه در رادیو فرانسه اینتر (France Inter) تأیید شد - این است که در یک جلسه مقاومت در شهر تولوز، ادگار جوان خود را ادگار ماگنین (Magnin) معرفی کرد، با اشاره‌ای مستقیم به شخصیت اصلی رمان «امید» L'Espoir نوشتۀ آندره مالرو. اما یکی از همرزمانش به اشتباه نام مذکور را "مورن" شنید و او نیز برای اصلاح آن تلاشی نکرد. از این پس او خود را ادگار مورن نامید. 

مورن پس از شکست رایش به رهبری هیتلر، ریاست دفتر پروپاگاندا در آلمان اشغالی را برعهده داشت. در همین سال بود که به نگارش کتاب «سال صفر آلمان» با تمرکز بر وضعیت روانی و خوابگردیِ مردم شکست‌خورده آلمان پرداخت. به دلیل روحیه انتقادی اش، در سال ۱۹۴۹ از حزب کمونیست فرانسه فاصله گرفت و در سال ۱۹۵۱ به دلیل مواضع انتقادی و مقاله‌نویسی در نشریات مستقل از این حزب اخراج شد.

او سپس راه علم و دانشگاه را در پیش گرفت. با حمایت متفکرانی چون مرلوپونتی و ژانکلویچ، به مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) راه یافت و در آن جا اقدام به تأسیس مجله «آرگومان‌ها» پرداخت.  

 در جریان جنگ الجزایر، او راهبردی متمایز اتخاذ کرد؛ گرچه با جنگ مخالف بود، اما برخلاف سارتر و دوراس، «مانیفست ۱۲۱» را امضا نکرد و همراه با رولان بارت، بر راهکار مذاکره برای پیشگیری از دیکتاتوری تأکید ورزید. مورن با اقامت یک‌ساله در روستای «پلوزوه»، از پیشگامان انسان‌شناسی مدرن در فرانسه شد و به مطالعه پدیده‌های نوظهورِ فرهنگ عامه و شایعات پرداخت. در نهایت، سفر او به آمریکای لاتین و حضورش در مؤسسه سالک آمریکا در اواخر دهه ۱۹۶۰، منجر به ملاقات با ژاک مونو و پایه‌ریزی ساختار نظری «تفکر پیچیده» و شاهکار علمی‌اش، یعنی کتاب «روش» شد.

او سلطهٔ اسرائیل بر فلسطینی‌ها را غیرقابل توجیه می‌دانست و آن را ادامهٔ «استعمار و اشغال» توصیف می‌کرد. بارها گفت که تاریخ تراژیک یهودیان به ایجاد تراژدی کنونی فلسطینی‌ها انجامیده است.  ادگار مورن منتقد شدید سیاست‌های اسرائیل، به‌ویژه پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳، بود. او ضمن انتقاد جدی به حمله هفت اکتبر، اقدامات اسرائیل در غزه را «کشتار جمعی»، «نسل‌کشی» و ضربه‌ای بی‌رحمانه به غیرنظامیان، به‌ویژه زنان و کودکان، نامید. همچنین سکوت آمریکا، اروپا و کشورهای عربی را به‌شدت محکوم کرد. او معتقد بود که ایجاد دولت مستقل فلسطینی ضروری است و عدم فشار بر اسرائیل برای تحقق آن، تنها به تشدید و گسترش درگیری‌ها منجر خواهد شد. او از «غیراستعماری کردن» آنچه از فلسطین غربی باقی مانده است دفاع می‌کرد.

کتاب‌های علمی و آثار شاخص

مورن نویسنده‌ای پرکار بود و ده‌ها کتاب منتشر کرد. برجسته‌ترین آثار او عبارتند از:

۱. مجموعه شش‌جلدی «روش» (La Méthode): این اثر که نگارش آن زحمتی سه دهه‌ای بود، مانیفست علمی مورن است. او در این مجلدات به ترتیب به بررسی «طبیعتِ طبیعت»، «حیاتِ حیات»، «دانشِ دانش»، «ایده‌ها»، «انسانیتِ انسان» و «اخلاق» می‌پردازد تا روشی نو برای اندیشیدن پایه بگذارد. پای مورن به ایران با ترجمه کتاب های طبیعت طبیعت، شناخت شناخت، سرمشق گمشده توسط مرحوم دکتر علی اسدی باز شد. این کتاب هرچند کماکان در اغلب محافل ایران ناشناخته است، با این همه در برخی محافل علمی نیز در زمانه ورود، چاپ اول ۱۳۷۴، به موضوع مطالعاتی مهمی در حوزه دانشگاهی تبدیل شد. 

۲. هفت دانش ضروری برای آموزش آینده (Seven Complex Lessons in Education for the Future): این کتاب که به درخواست یونسکو نوشته شد، به مانیفستی برای دگرگونی در نظام‌های آموزشی جهان تبدیل شد. او در این کتاب اصول محوری شناخت را که آموزش و پرورش مدرن به دانش‌آموزان یاد نمی‌دهد، صورتبندی کرد.

۳. انسان و مرگ (L'Homme et la mort): این کتاب روایت و بررسی جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی ادگار مورن در باره نگاه بشر به پدیده مرگ در طول تاریخ است. 

۴. تفکر پیچیده (Introduction به تفکر پیچیده): کتابی موجز که اصول و کلیات و نقشه راه اندیشه های ادگار مورن را به عنوان بهترین دروازه ورود به جهان ذهنی اش مطرح است. 

دیگر آثار علمی ادگار مورن که در ایران منتشر شده اند به شرح زیر هستند: 

باریکه راه امید، اندیشیدن فراگیر، جهان به کجا می رود، هویت انسانی، سرمشق گمشده، اخلاق، آموزش برای دوران جهانی، و عشق- شعر و حکمت. 

سمت‌های علمی و افتخارات

ادگار مورن در ساختار دانشگاهی و علمی فرانسه و جهان جایگاهی رفیع داشت و مهمترین سمت های وی در بخش علمی شامل موارد زیر هستند:

• مدیر پژوهش در CNRS: او سال‌ها به عنوان مدیر پژوهش‌های افتخاری در «مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه» (CNRS) که معتبرترین نهاد علمی این کشور است، فعالیت کرد.

• بنیان‌گذار موسسات بین‌رشته‌ای: او از بنیان‌گذاران مرکز مطالعات ارتباطات جمعی (CECMAS) بود.

• دکتری افتخاری: مورن بیش از ۳۰ عنوان دکتری افتخاری از دانشگاه‌های بزرگ جهان در اروپا، آمریکای لاتین و آسیا دریافت کرد.

• ریاست کرسی‌های یونسکو: او رئیس کرسی تفکر پیچیده یونسکو بود و تا پایان عمر به عنوان مشاور عالی فرهنگی در سازمان‌های بین‌المللی فعالیت می‌کرد.

با درگذشت ادگار مورن، جهان یکی از دلسوزترین متفکران خود را از دست داد؛ کسی که تا آخرین روزهای زندگی ۱۰۴ ساله‌اش، نگران آینده زمین، بحران‌های زیست‌محیطی، جنگ‌ها و ضرورتِ همبستگیِ انسانی در عصر آشوب بود.

۲۱۶۲۱۶