به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
اینکه عدد چهل بهصورت ویژه در روایات اسلامی جایگاهی دارد را میدانم؛ اما آیا چله گرفتن مانند چله زیارت عاشورا، چله ختم سوره یاسین و... مورد تأیید روایات است؟ بهعبارتدیگر اصل چله گرفتن که برخی توصیه میکنند مأثور است؟
پاسخ:
عدد چهل در فرهنگ دینی اسلام حضوری چشمگیر دارد و در آیات قرآن و روایات معصومان علیهمالسلام بارها به آن تصریح شده است. همین مسئله سبب شده است که در میان مؤمنین، انجام برخی اعمال به مدت چهل روز با عنوان «چله گرفتن» رواج یابد؛ در ادامه سعی شده تا جایگاه عدد چهل در قرآن و روایات بررسی شود و سپس نسبت آن با چلههای رایج در میان مؤمنان مورد تحلیل قرار گیرد.
1. جایگاه عدد چهل در قرآن و روایات
عدد چهل در منابع اسلامی بهصورت قابلتوجهی تکرار شده و در احادیث، آثار معنوی و تربیتی خاصی برای آن بیان شده است. برخی از مهمترین نمونهها عبارتاند از:
الف. روایات ناظر به چهل روز اخلاص و آثار معنوی آن
در برخی روایات بر چهل روز اخلاص در عبادت، ایمان و ذکر تأکید شده است. بهعنوان نمونه، در حدیثی از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله آمده است:
«مَا أَخْلَصَ عَبْدٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً إِلَّا جَرَتْ یَنَابِیعُ الْحِکْمَهِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَی لِسَانِهِ؛ (1)
هرکس چهل صبح، عبادت خود را تنها برای خدا خالص گرداند، چشمههای حکمت از دلش بر زبانش جاری میشود.»
یا در حدیثی از امام باقر علیهالسلام چنین روایت شده است:
«مَا أَخْلَصَ الْعَبْدُ الْإِیمَانَ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ یَوْماً أَوْ قَالَ مَا أَجْمَلَ عَبْدٌ ذِکْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ یَوْماً إِلَّا زَهَّدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الدُّنْیَا وَ بَصَّرَهُ دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا فَأَثْبَتَ الْحِکْمَهَ فِی قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَه؛ (2)
هیچ بندهای نیست که چهل روز ایمان خود را برای خدا خالص کند ـ یا چهل روز ذکر خدا را نیکو بهجا آورد ـ مگر آنکه خداوند او را نسبت به دنیا بیرغبت میکند، درد و درمان آن را به او میشناساند، حکمت را در قلبش استوار میگرداند و زبانش را به آن گویا میسازد.»
این دسته از روایات نشان میدهد که استمرار چهلروزه در اخلاص و ذکر، در سیر معنوی انسان آثار قابل توجهی دارد.
ب. روایاتی که در آنها استمرار چهلروزه در حالات معنوی دیده میشود
در برخی نقلها نیز استمرار چهلروزه در تضرع، گریه یا توبه گزارش شده است. برای مثال در روایتی آمده است که پس از نزول عذاب بر بنیاسرائیل، آنان چهل صبح به درگاه خداوند تضرع و زاری کردند و درنتیجه خداوند به موسی و هارون علیهماالسلام وحی فرمود که قوم خود را نجات دهند. (3)
در روایتی دیگر نقل شده است که حضرت آدم علیهالسلام چهل روز برای توبه گریه کرد. (4)
در روایتی به چهل روز گریه آسمان بر یحیی و امام حسین علیهالسلام اشاره شده است. در حدیث دیگری چهل روز اقامت یونس علیهالسلام در شکم ماهی و اقرار او به ولایت و نجات وی آمده است. (5) در حدیثی بیان شده که اعتزال پیامبر صلیاللهعلیهوآله از خدیجه علیهاالسلام به امر الهی چهل روز طول کشید. (6)
این روایات نشان میدهد که در برخی رخدادهای معنوی و تربیتی، دورههای چهلروزه مورد توجه قرار گرفته است.
ج. روایات مربوط به چهل روز دعا
برخی روایات دیگر، استمرارِ چهلروزه در دعا یا نیت را مؤثر در تقرب معرفی کردهاند. مثلاً در روایت دعای عهد، تکرار 40 روزه آن موجب قرار گرفتن در زمره یاران حضرت مهدی علیهالسلام بیان شده است. (7)
یا در برخی توصیهها از علماء آمده که مداومت چهلشبه بر عبادت در مسجد سهله، مسجد کوفه یا حرم امام حسین علیهالسلام که برای تشرف به محضر امام زمان است مفید است. (8)
د. حضور عدد چهل در سایر روایات
در روایات دیگری نیز عدد چهل دیده میشود. ازجمله در حدیثی درباره حفظ چهل حدیث آثار معنوی ویژهای بیان شده است. (9) یا در برخی روایات طبی، دستورهای چهلروزه درزمینهٔ ترک برخی امور یا مصرف داروهای خاص ذکر شده است.
مجموع این شواهد نشان میدهد که عدد چهل در فرهنگ دینی، عددی دارای کارکرد تربیتی و معنوی و تکوینی است. بااینحال، این روایات تنها بیانگر نقش عدد چهل در فرآیندهای تربیتی، معنوی یا حتی درمانی هستند و لزوماً به معنای تشریع «چلهنشینی» به معنای مصطلح امروزی نیستند.
از تحلیل این روایات میتوان نتیجه گرفت که در منابع حدیثی، روایت صریحی درباره «چله گرفتن» به معنای رایج آن وجود ندارد. آنچه در روایات دیده میشود، توصیه به استمرار در اخلاص، ذکر، توبه و عبادت در مدتهایی مانند چهل روز است، بیآنکه برای اعمال خاص، چلهای معین تشریع شده باشد؛ بنابراین اصل استمرار چهلروزه در برخی اعمال معنوی قابلفهم است، اما برای «چلهگیری» با عنوان خاص و برنامههای از پیش تعیینشده، نص روایی یافت نشد.
2. بررسی مستندات چلههای رایج
در میان مؤمنان چلههای گوناگونی رایج است؛ مانند: چله زیارت عاشورا، چله صلوات، چله ختم سوره یاسین، چله برخی دعاها، چله موسوم به «چله کلیمیه» و...
چنانکه گذشت، در روایات به چنین چلههای خاصی تصریح نشده است. بااینحال، در بررسی این مسئله باید میان دو امر تفکیک کرد.
الف. اصل مشروعیت عمل
بسیاری از اعمالی که در این چلهها انجام میشود، خود در روایات مورد توصیه قرار گرفتهاند؛ مانند خواندن قرآن، صلوات فرستادن یا زیارت امام حسین علیهالسلام؛ بنابراین اصل انجام این اعمال نهتنها اشکالی ندارد، بلکه در متون دینی دارای فضیلت فراوان است.
ب. تعیین عدد چهل برای آن عمل خاص
اما اینکه روایتی بهطور خاص دستور دهد عملی معین دقیقاً به مدت چهل روز انجام شود، در منابع حدیثی یافت نمیشود.
برای مثال، زیارت عاشورا در منابع معتبر حدیثی مانند کامل الزیارات ابن قولویه و مصباح المتهجد شیخ طوسی نقل شده و فضیلت فراوانی برای آن بیان گردیده است؛ اما توصیه به قرائت آن به مدت چهل روز بهصورت یک «چله» در منابع حدیثی اولیه بهصراحت دیده نمیشود و بیشتر در توصیههای برخی علما و بین عموم مردم رواج یافته است.
ازاینرو، میتوان گفت که اگرچه عدد چهل در روایات دارای اهمیت خاصی است و در برخی موارد برای تزکیه نفس و استمرار عبادت آثار ویژهای ذکر شده است، اما بسیاری از چلههای رایج در میان مردم، مستند حدیثی مستقیم ندارند.
بنابراین، اگر انجام یک عمل عبادی به مدت چهل روز بهعنوان برنامهای شخصی یا توصیهای اخلاقی انجام شود، اشکالی نخواهد داشت؛ اما اگر ادعا شود که درباره آن عمل خاص، روایت قطعی در تعیین عدد چهل وجود دارد، چنین ادعایی نیازمند دلیل معتبر حدیثی است.
نتیجه:
بررسی روایات نشان میدهد که عدد چهل در متون دینی دارای نوعی کارکرد تربیتی و معنوی است و در موارد متعددی استمرار چهلروزه در اخلاص، ذکر، دعا، توبه و دیگر حالات معنوی مورد توجه قرار گرفته است. بااینحال، در منابع حدیثی روایت صریحی که «چله گرفتن» به معنای رایج امروز ـ یعنی انجام عملی خاص در مدت چهل روز با دستور مشخص ـ را تشریع کرده باشد، یافت نمیشود. ازاینرو بسیاری از چلههای رایج در میان مردم، گرچه مبتنی بر اعمالی مشروع و مستحب هستند، اما تعیین عدد چهل برای آنها مستند حدیثی مستقیم ندارد؛ بنابراین انجام چنین برنامههایی بهعنوان یک روش شخصی برای استمرار در عبادت اشکالی ندارد، ولی نسبت دادن آنها بهعنوان دستور خاص روایی نیازمند دلیل معتبر حدیثی است.
پینوشتها:
1. ابنبابویه، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیه السلام، محقق / مصحح: لاجوردی، مهدی، تهران: نشر جهان، 1378 ق، ج2، ص 69، ح 321.
2. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج2، ص 16، ح 6.
3. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، محقق / مصحح: رسولی محلاتی، سید هاشم، تهران: المطبعه العلمیه، 1380 ق، ج2، ص 154، ح 49.
4. ابنبابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، محقق / مصحح: ندارد، قم: کتابفروشی داوری، 1385 ش، ج2، ص 426، ح 6.
5. ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل أبی طالب علیهمالسلام، محقق / مصحح: ندارد، قم: علامه، 1379 ق، ج4، ص 139.
6. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار (ط - بیروت)، محقق / مصحح: جمعی از محققان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403 ق، ج16، ص 78.
7. ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، محقق / مصحح: قیومی اصفهانی، جواد، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ص 663.
8. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار (ط - بیروت)، محقق / مصحح: جمعی از محققان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403 ق، ج53، ص 325.
9. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج1، ص 49، ح 7.
نظر شما