چرا غرق در نعمتیم، اما شکرگزار نیستیم؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سوره جاثیه با ترسیم دو حقیقت بنیادین آغاز می‌شود، نخست جلوه‌های بی‌پایان قدرت و رحمت الهی در جهان آفرینش و دوم سرنوشت کسانی که با وجود مشاهده این نشانه‌ها راه تکبر، ظلم و دشمنی با حق را برمی‌گزینند.

آیات نخست این سوره از یک سو انسان را به تأمل در نعمت‌های گسترده خداوند دعوت می‌کنند و از سوی دیگر هشدار می‌دهند که انکار آگاهانه حقیقت و دشمنی با آیات الهی، عاقبتی جز مجازات سخت نخواهد داشت.

بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این دو محور را مکمل یکدیگر می‌داند زیرا هرچه حجت الهی آشکارتر باشد، مسئولیت انسان نیز سنگین‌تر

خواهد بود.جهان هستی کتابی سرشار از نشانه‌های خدا

سوره با حروف مقطعه «حم» آغاز می‌شود و بلافاصله می‌فرماید که «تَنزِیلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» یعنی این کتاب از سوی خدای شکست‌ناپذیر و حکیم نازل شده است. این دو صفت بیانگر آن است که قرآن، سخنی استوار و برخاسته از قدرت و حکمت مطلق الهی است بنابراین هیچ تردیدی در حقانیت آن وجود ندارد.

پس از معرفی قرآن، آیات نگاه انسان را از کتاب تشریع به کتاب تکوین معطوف می‌کنند. خداوند می‌فرماید که «إِنَّ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآیَاتٍ لِّلْمُؤْمِنِینَ» و سپس به آفرینش انسان‌ها، گسترش انواع جنبندگان، آمد و شد شب و روز، نزول باران، زنده شدن زمین مرده و گردش بادها اشاره می‌کند.

این آیات، تنها گزارش‌هایی از طبیعت نیستند، بلکه هر کدام دلیل روشنی بر توحید، تدبیر حکیمانه خدا و معاد به شمار می‌روند. جهان هستی مجموعه‌ای هماهنگ از نشانه‌هایی است که اگر انسان با چشم حقیقت‌بین به آن نگاه کند، راهی جز ایمان برای او باقی نمی‌ماند.

نعمت‌هایی که مسئولیت انسان را سنگین‌تر می‌کنند

در ادامه آیات، خداوند به نعمت‌های فراوان خود اشاره می‌کند نعمت‌هایی که زندگی انسان بر پایه آنها شکل گرفته است. آیه سیزدهم می‌فرماید که «وَسَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا مِّنْهُ» یعنی همه آنچه در آسمان‌ها و زمین است، به فرمان خدا در خدمت انسان قرار گرفته است.مقصود از «تسخیر»، فراهم شدن نظامی هماهنگ است که انسان بتواند از امکانات عالم بهره ببرد و مسیر کمال خود را طی کند.

خورشید، ماه، باران، زمین، گیاهان، حیوانات و قوانین دقیق طبیعت، همگی نعمت‌هایی هستند که خداوند بدون استحقاق قبلی در اختیار بشر قرار داده است.

اما این نعمت‌ها تنها وسیله رفاه نیستند، بلکه حجتی الهی‌اند. هر اندازه نعمت بیشتر باشد، انتظار خداوند از بندگان برای شکرگزاری، ایمان و عمل صالح نیز بیشتر خواهد بود. از همین رو، بهره‌مندی از نعمت اگر با غفلت همراه شود، زمینه سقوط انسان را فراهم می‌کند.

دشمنانی که حقیقت را به استهزا می‌گیرند

پس از بیان این همه نشانه روشن، قرآن به سراغ گروهی می‌رود که نه‌تنها ایمان نمی‌آورند، بلکه با تکبر در برابر حقیقت می‌ایستند. خداوند می‌فرماید که «وَیْلٌ لِّکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ» وای بر هر دروغ‌پرداز گناه‌پیشه.

این افراد ویژگی‌های روشنی دارند. آیات الهی را می‌شنوند، اما «ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِرًا» با غرور بر انکار خود پافشاری می‌کنند، گویی اصلاً چیزی نشنیده‌اند. حتی هنگامی که بخشی از آیات خدا را می‌شناسند، آن را به تمسخر می‌گیرند «اتَّخَذَهَا هُزُوًا».

علامه طباطبایی این رفتار را نشانه اوج انحراف می‌داند. مشکل این افراد کمبود دلیل نیست بلکه بیماری تکبر و دلبستگی به منافع دنیوی است. آنان حقیقت را می‌شناسند، اما چون پذیرش آن با خواسته‌های نفسانی‌شان سازگار نیست، راه دشمنی را انتخاب می‌کنند. چنین روحیه‌ای، زمینه ظلم به خود، جامعه و پیامبران الهی را فراهم می‌آورد.

چرا مجازات دشمنان قطعی است؟

قرآن پس از بیان سرکشی این گروه، از عذاب آنان سخن می‌گوید. درباره آنان آمده است که «لَّهُمْ عَذَابٌ مُّهِینٌ» برای آنان عذابی خوارکننده خواهد بود.

همچنین می‌فرماید که «مِّن وَرَائِهِمْ جَهَنَّمُ»؛ در پیش روی آنان دوزخ قرار دارد و نه اموالشان و نه معبودهای ساختگی‌شان هیچ سودی به حالشان نخواهد داشت.

تعبیر «عذاب مهین» در برابر تکبر آنان قرار گرفته است. کسانی که در دنیا با غرور، حق را کوچک شمردند و مؤمنان را تحقیر کردند، در قیامت با خواری و ذلت روبه‌رو خواهند شد. این مجازات، نتیجه طبیعی رفتار خود آنهاست زیرا کسی که آگاهانه در برابر حق می‌ایستد، راهی جز سقوط برای خود باقی نمی‌گذارد.

از سوی دیگر، آیات نشان می‌دهد که ثروت، قدرت، نفوذ اجتماعی و حتی بت‌هایی که انسان برای خود ساخته است، در آن روز هیچ ارزشی نخواهند داشت. معیار نجات تنها ایمان و تسلیم در برابر خداوند است.

راه نجات، اندیشه، ایمان و شکرگزاری است

جمع‌بندی آیات نخست سوره جاثیه این است که خداوند پیش از هرگونه مؤاخذه، راه هدایت را با روشن‌ترین نشانه‌ها در برابر انسان قرار داده است. قرآن، آفرینش آسمان‌ها و زمین، نظم شگفت‌انگیز طبیعت و نعمت‌های بی‌شمار الهی، همگی دعوتی دائمی به سوی ایمان هستند.

تفاوت مؤمن و کافر، در میزان بهره‌گیری از همین نشانه‌هاست. مؤمن با دیدن نعمت‌ها به یاد خدا می‌افتد و شکرگزار می‌شود، اما دشمنان حق همان نعمت‌ها را وسیله غرور، ظلم و طغیان قرار می‌دهند.

پیام اصلی این آیات برای امروز نیز روشن است، هرچه انسان نعمت بیشتری در اختیار دارد، مسئولیت بیشتری نیز بر دوش اوست. اگر نعمت‌ها انسان را به تواضع، شکر و بندگی برسانند، وسیله سعادت خواهند بود اما اگر به تکبر، استهزا و دشمنی با حق بینجامند، همان نعمت‌ها به حجتی برای عذاب تبدیل خواهند شد.

از این رو، قرآن در آغاز سوره جاثیه انسان را میان دو راه قرار می‌دهد راه تأمل در آیات الهی و رسیدن به هدایت، یا راه سرکشی و دشمنی که پایان آن چیزی جز عذاب و خسران نخواهد بود.

تلاوت این آیات را که در صفحه ۴۹۹ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.