توهم مقدس

اگر بخواهیم این مفهوم را بهتر درک کنیم، می‌توان از تعبیر #جهل_مقدس که آیت‌الله دکتر سیدمصطفی محقق داماد به کار برده است، کمک گرفت.

جهل مقدس یعنی ناآگاهی‌ای که به دلیل برخورداری از پوشش تقدس، دیگر خود را محتاج نقد و اصلاح نمی‌بیند. بر همین قیاس، توهم مقدس نیز یعنی تقدس بخشیدن به برداشتی نادرست از واقعیت؛ برداشتی که به مرور، جای واقعیت را می‌گیرد و هرگونه پرسش درباره آن نامشروع و ضدارزش جلوه داده می‌شود.

مشکل اصلی از همین‌جا آغاز می‌شود. وقتی تردید و پرسش کنار گذاشته شود، باورهای نادرست نیز فرصت می‌یابند در لباس حقیقت ظاهر شوند.
آنچه دیروز یک تحلیل یا برداشت بود، امروز به اصلی خدشه‌ناپذیر تبدیل می‌شود و هرکس آن را به چالش بکشد، متهم به بی‌اعتقادی یا همراهی با دشمن خواهد شد.

این آفت در عرصه سیاست، آثار سنگین‌تری بر جای می‌گذارد. سیاست با واقعیت سروکار دارد، نه با رویا و آرزوها، موازنه قدرت، اقتصاد، افکار عمومی و تحولات بین‌المللی دائماً در حال تغییر هستند و تصمیم سیاسی نیز باید متناسب با همین تغییرات اصلاح شود. اما وقتی یک تحلیل سیاسی رنگ تقدس بگیرد، انعطاف از میان می‌رود و جای واقع‌بینی را جزم‌اندیشی می‌گیرد.

امروز نیز نشانه‌هایی از این وضعیت در فضای سیاسی ایران دیده می‌شود. پس از جنگ و رویارویی نظامی آمریکا و اسرائیل با ایران، بار دیگر این نگاه افراطی در برابر عقلانیت و منطق قدعلم کرد؛ گروهی هرگونه مذاکره را خیانت و ترس می‌دانند و گروهی دیگر چنان از مذاکره سخن می‌گویند که گویی گفت‌وگوی مطلق و بی‌محاسبه همه مشکلات را حل خواهد کرد. هر دو نگاه، اگر خود را از نقد و ارزیابی واقع‌بینانه بی‌نیاز بدانند، گرفتار نوعی توهم مقدس خواهند شد.

در سیاست، نه جنگ فضیلت ذاتی است و نه مذاکره، نه مقاومت بی‌محاسبه همیشه پاسخ همه مسائل است و نه توافق، نسخه قطعی حل همه بحران‌هاست.
آنچه باید محور تصمیم‌گیری باشد، منافع ملی، امنیت کشور، کرامت مردم و سنجش مداوم نتایج هر تصمیم است.

بزرگ‌ترین آسیب توهم مقدس، از میان رفتن قدرت اصلاح است. بازیگران و جریانات نقش‌آفرین که نتوانند باورهای خود را نقد کنند، دیر یا زود جامعه و مردمِ گروگان گرفته شده در اوهام مقدس آنها، هزینه خطاهای انباشته شده را با #خسارت_محض خواهد پرداخت.

تاریخ نیز بارها نشان داده است که بسیاری از بحران‌های بزرگ، نه از فقدان آرمان، بلکه از تقدس یافتن تحلیل‌هایی آغاز شده‌اند که دیگر امکان بازنگری در آنها وجود نداشت.

شاید مهم‌ترین نشانه بلوغ یک جامعه حفظ توانایی پرسیدن، بازاندیشی و اصلاح پیوسته تصمیمات باشد؛ زیرا فاصله میان جهل مقدس و توهم مقدس، فاصله‌ای نیست که یک جامعه بتواند از پیامدهای آن در امان بماند.