در جرم شناسی پیشگیرانه، « سوت زنی» (Whistleblowing) یکی از مؤثرترین ابزارهای کشف فساد شناخته می شود. سوت زن شخصی است که با حسن نیت، اطلاعات مربوط به تخلفات، فساد یا جرائم سازمانی را در اختیار مراجع ذی صلاح قرار می دهد. این فرد ممکن است کارمند، مدیر، حسابرس، پیمانکار یا هر شخص دیگری باشد که به واسطه موقعیت شغلی خود از وقوع تخلف آگاه شده است.
تجربه بسیاری از کشورها نشان داده است که حمایت قانونی از سوت زنان، نقش مهمی در کاهش فساد دارد. در ایالات متحده، قوانین متعددی از افشاگران فساد حمایت می کنند. افزون بر حمایت در برابر اخراج، تنزل مقام یا سایر اقدامات تلافی جویانه، در برخی پرونده ها که به بازگرداندن اموال عمومی منجر می شود، قانون امکان پرداخت بخشی از مبالغ بازیافتی به افشا گر را نیز پیش بینی کرده است. این سیاست، انگیزه شهروندان و کارکنان را برای گزارش فساد افزایش داده و هزینه ارتکاب جرائم اقتصادی را بالا برده است.
البته حمایت از سوت زنی نباید به معنای تشویق گزارش های بی اساس یا تسویه حساب های شخصی باشد. همان گونه که قانون باید از گزارش دهندگان با حسن نیت حمایت کند، باید برای گزارش های عامدانه و خلاف واقع نیز ضمانت اجرا پیش بینی کند تا آبرو، حقوق و امنیت شغلی افراد بی گناه حفظ شود.
از منظر سیاست جنایی، سوت زنی نمونه ای از مشارکت جامعه در پیشگیری از جرم است. در این رویکرد، مبارزه با فساد صرفاً وظیفه دستگاه های نظارتی نیست، بلکه همه کارکنان و شهروندان، در چارچوب قانون، می توانند در کشف و مقابله با فساد نقش ایفا کنند. چنین مشارکتی، علاوه بر افزایش احتمال کشف جرم، موجب ارتقای شفافیت، پاسخگویی و اعتماد عمومی به نظام اداری خواهد شد.
در ایران نیز هرچند قوانین مختلفی درباره مبارزه با فساد، حمایت از گزارش دهی و تکلیف برخی مقامات به اعلام جرائم وجود دارد، اما هنوز نظام جامع و کارآمدی برای حمایت از سوت زنان، حفظ محرمانگی هویت آنان و حمایت مؤثر در برابر اقدامات تلافی جویانه شکل نگرفته است. ایجاد چنین ساز و کاری، در کنار تقویت نهادهای نظارتی، می تواند یکی از مؤثرترین ابزارهای پیشگیری از فساد اداری و اقتصادی باشد.
تجربه جهانی نشان می دهد که مبارزه با فساد تنها با افزایش مجازات ها محقق نمی شود. گاه مؤثرترین راهکار، افزایش احتمال کشف جرم است و سوت زنی، اگر با حمایت قانونی، نظارت قضایی و تضمین حقوق اشخاص همراه باشد، می تواند یکی از کارآمد ترین ابزارهای تحقق این هدف باشد.
* جرم شناس و دکترای مدیریت عدالت کیفری و مدرس دانشگاه
نظر شما