خبرآنلاین: اگر جمهوری اسلامی را نظامی بدانیم که در چهار دهه گذشته با جنگ، ترور، تحریم، بحرانهای داخلی و تحولات پیچیده منطقهای مواجه بوده، نام آیتالله سید علی خامنهای بیش از هر شخصیت دیگری با مسیر این نظام گره خورده است. ایشان نه تنها دومین رهبر جمهوری اسلامی بود که شاید بتوان ایشان را معمار بخش عمده ساختارهای سیاسی، امنیتی و راهبردی جمهوری اسلامی دانست که در دوران مسئولیت ایشان تثبیت یا بازتعریف شد و گسترش یافت.
با این حال، جایگاهی که امروز از آن سخن گفته میشود، محصول یک مسیر تدریجی بود؛ مسیری که نه از اتاقهای قدرت، بلکه از خانهای ساده در مشهد، درسهای حوزوی، فضای مذهبی خانواده و سپس ورود به جریان مبارزات انقلابی آغاز شد. بررسی زندگی آیتالله سید علی خامنهای، اگر صرفاً به فهرستی از تاریخها و مسئولیتها محدود شود، تصویر دقیقی از چرایی نقشآفرینی ایشان ارائه نمیدهد. آنچه اهمیت دارد، شناخت بسترهایی است که شخصیت فکری، سیاسی و مدیریتی رهبر شهید را شکل داد؛ بسترهایی که بعدها در تصمیمهای کلان و شیوه اداره جمهوری اسلامی نیز بازتاب یافت.
در نخستین بخش این گزارش، پیش از ورود به سالهای مبارزه و مسئولیتهای سیاسی، به سراغ ریشههای خانوادگی، دوران کودکی، محیط اجتماعی مشهد و سالهای نخست تحصیل ایشان میرویم؛ دورهای که بسیاری از ویژگیهای شخصیتی و فکری رهبر آینده جمهوری اسلامی در همان سالها پایهگذاری شد.
از کوچههای مشهد تا معادلات قدرت
مشهدِ اواخر دهه ۱۳۱۰، شهری بود که همزمان دو هویت متفاوت را در خود حمل میکرد؛ از یک سو مرکز زیارت و یکی از مهمترین کانونهای مذهبی ایران به شمار میرفت و از سوی دیگر، زیر سایه سیاستهای تمرکزگرایانه حکومت پهلوی، روحانیت با محدودیتها و فشارهای متعددی روبهرو بود. در چنین فضایی، در ۲۹ فروردین ۱۳۱۸، سید علی حسینی خامنهای در خانوادهای روحانی و اهل علم چشم به جهان گشودند؛ خانوادهای که گرچه از نظر اقتصادی زندگی سادهای داشت، اما از حیث سرمایه علمی و مذهبی، جایگاهی شناختهشده در میان علما و طلاب مشهد داشت.
تولد ایشان را نمیتوان صرفاً ثبت یک واقعه خانوادگی دانست. نسلی که در دهههای پایانی حکومت رضاشاه و سالهای نخست سلطنت محمدرضا پهلوی متولد شد، در شرایطی رشد کرد که جامعه ایران با تغییرات عمیق فرهنگی و سیاسی روبهرو بود. از یک سو جریان مدرنسازی حکومت در حال تغییر چهره سنتی جامعه بود و از سوی دیگر، نهاد دین همچنان یکی از مهمترین مراکز تولید اندیشه و سازماندهی اجتماعی محسوب میشد. آیت الله سید علی خامنهای نیز از همان ابتدا در نقطه تلاقی این دو جهان قرار گرفتند؛ جهانی که بعدها بخش مهمی از مواضع و نگاه سیاسی ایشان را شکل داد.
خاستگاه خانوادگی آیتالله خامنهای، یکی از مهمترین عوامل در شکلگیری شخصیت ایشان به شمار میرود. پدرشان، آیتالله سید جواد حسینی خامنهای، از روحانیان شناختهشده و مدرس حوزه علمیه مشهد بودند که به زهد، سادهزیستی و استقلال رأی شهرت داشت. ایشان سالها در نجف تحصیل کرده و سپس به مشهد بازگشته بودند تا علاوه بر تدریس، به فعالیتهای دینی و فرهنگی بپردازدند. خانه این خانواده اگرچه از نظر امکانات زندگی در سطحی معمولی قرار داشت، اما همواره محل رفتوآمد طلاب، استادان حوزه و چهرههای مذهبی بود. همین رفتوآمدها باعث شد رهبر شهید از همان سالهای کودکی با فضای گفتوگوهای علمی، فقهی و اجتماعی آشنا شوند؛ فضایی که برای بسیاری از همنسلان ایشان تجربهای دور از دسترس بود.
مادرشان، خانم خدیجه میردامادی، از خانوادهای روحانی و اصالتاً اهل اصفهان بودند. اما نقش مادر در تربیت فرزندان در این خانواده تنها به اداره امور خانه محدود نمیشد. انتقال آموزههای دینی، تشویق به مطالعه، انس با قرآن و ایجاد فضای معنوی در خانواده، بخش مهمی از مسئولیتهای تربیتی مادرشان به شمار میرفت. بعدها نیز در روایتهای مختلف از زندگی آیتالله سید علی خامنهای، از تأثیر فضای مذهبی و اخلاقی خانه بر شکلگیری شخصیت شان یاد شده است.
شهید خامنهای (ره) در اینباره نقل میکنند: «من اولین نغمههای خوش قرآن را از حنجره مادرم شنیدم! آن وقتهایی که ما بچه بودیم، ایشان هم جوان بودند و صدای خیلی خوبی هم داشتند. ایشان صبحها در خانه قرآن میخواند، ما دور او جمع میشدیم و از صدایش خوشمان میآمد، قرآن را با صوت خیلی شیرین و خوبی میخواند و بخشهایی را برای ما ترجمه میکرد و اولین بار من داستان پیغمبرانی مثل حضرت موسی (علیهالسلام)، حضرت ابراهیم (علیهالسلام)، حضرت یعقوب (علیهالسلام) و سایر داستانهای قرآنی را از مادرم شنیدم. در ذهن من همانهایی که گفته هنوز زمینه همه معلوماتم از زندگی پیغمبران است.»
از منظر نسب نیز خانواده خامنهای به سادات حسینی میرسند. ریشه خانوادگی آنان به شهر خامنه در آذربایجان شرقی بازمیگردد؛ شهری که نام خانوادگی «خامنهای» نیز از آن گرفته شده است. بخشی از خاندان در سالهای پیش از تولد آیت الله سید علی خامنه ای به نجف و سپس به مشهد مهاجرت کردند و همین جابهجایی، پیوندی میان سنت علمی حوزه نجف و حوزه مشهد ایجاد کرد. این پیشینه سبب شد که ایشان از کودکی در محیطی پرورش یابند که علم دینی نه یک انتخاب شغلی، بلکه بخشی از هویت خانوادگی تلقی میشد.
روایتهای متعدد از سالهای کودکی آیتالله سید علی خامنهای نشان میدهد که خانواده و شیوه معیشت آنان تفاوت چندانی با بسیاری از خانوادههای متوسط و کمدرآمد مذهبی مشهد نداشته است. همین تجربه زیسته، بعدها در سخنان و خاطرات ایشان بارها مورد اشاره قرار گرفتند و به یکی از مؤلفههای تصویر عمومی شان از سادهزیستی تبدیل شد. البته اهمیت این موضوع تنها در جنبه اقتصادی آن نبود؛ بلکه در تأثیری است که چنین سبک زندگی بر نوع نگاه ایشان به عدالت اجتماعی، فاصله طبقاتی و نقش حکومت در حمایت از اقشار ضعیف بر جای گذاشت.
دوران کودکی سید علی خامنهای در محلههای قدیمی و مذهبی مشهد سپری شد؛ محلههایی که زندگی روزمره در آنها با مناسبتهای مذهبی، مجالس روضه، حضور زائران و فعالیت مدارس دینی درهمآمیخته بود. برای کودکی که هر روز با فضای حرم امام رضا(ع)، جلسات درس پدر و رفتوآمد روحانیان روبهرو میشد، دین نه یک موضوع انتزاعی، بلکه بخشی از واقعیت زندگی روزانه بود. همین پیوند نزدیک میان زندگی اجتماعی و آموزههای مذهبی، یکی از ویژگیهای مهم نسلی از روحانیان شد که بعدها در نهضت انقلاب اسلامی نقشآفرینی کردند.
تحصیلات ابتدایی شان همزمان با آموزشهای سنتی دینی آغاز شد. برخلاف بسیاری از همدورهایهایشان که میان آموزش جدید و مکتبخانه یکی را انتخاب میکردند، او هر دو مسیر را تجربه کرد. آشنایی با ادبیات فارسی، قرآن، متون کلاسیک و در کنار آن درسهای رسمی مدارس، باعث شد از همان نوجوانی با دو نظام آموزشی متفاوت آشنا شود. این تجربه بعدها در علاقه او به ادبیات، شعر و تاریخ نیز نمود پیدا کرد؛ حوزههایی که همواره بخشی از علایق شخصی او باقی ماندند.
نوجوانی آیتالله خامنهای همزمان با دورهای بود که فضای سیاسی ایران بهتدریج در حال تغییر بود. سقوط رضاشاه، شکلگیری جریانهای فکری متنوع، فعالیت احزاب سیاسی و افزایش نقش روحانیت در تحولات اجتماعی، محیطی متفاوت از سالهای پیش ایجاد کرده بود. اگرچه ایشان در آن زمان هنوز وارد فعالیت سیاسی نشده بودند، اما رشد در خانوادهای که مسائل روز جامعه در آن مورد بحث قرار میگرفت، سبب شد از همان سالها نگاهشان به مسائل کشور تنها در چارچوب مباحث درسی و حوزوی محدود نماند؛ شخصیتی که در سالهای بعد، با ورود به حوزه علمیه، آشنایی با استادان برجسته و سپس حضور در جریان مبارزات انقلابی، ابعاد تازهای پیدا کرد.
از مشهد تا قم؛ شالوده سازی یک اندیشه
دوران کودکی و نوجوانی آیتالله سید علی خامنهای را باید مرحله شکلگیری شخصیت ایشان دانست، سالهای تحصیل در حوزه علمیه را میتوان دورهای دانست که چارچوب فکری و نگاه اجتماعی ایشان به تدریج قوام یافت. ایت الله سید علی خامنه ای در فضایی رشد کرد که تحصیل علوم دینی صرفاً به فراگیری فقه و اصول محدود نبود؛ حوزههای علمیه در دهههای ۳۰ و ۴۰ شمسی، بهویژه پس از اوجگیری جریانهای سیاسی و فکری جدید، به یکی از مهمترین مراکز تولید اندیشه و گفتوگو درباره آینده جامعه ایران تبدیل شده بودند. ایشان نیز در چنین فضایی، هم از سنت علمی حوزه بهره بردند و هم با جریانهای فکری نوظهور آشنا شدند؛ تجربهای که بعدها در فعالیتهای فرهنگی، سیاسی و انقلابی ایشان نقش مهمی ایفا کرد.
*حوزه مشهد؛ آغاز مسیر علمی و فقهی
آیت الله سید علی خامنهای پس از پایان تحصیلات مقدماتی، به توصیه پدر وارد حوزه علمیه مشهد شدند. آغاز تحصیل ایشان در حوزه با فراگیری ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول همراه بود؛ مسیری که همه طلاب آن روزگار طی میکردند، اما برای ایشان به دلیل حضور در خانوادهای علمی، از همان ابتدا با جدیت بیشتری دنبال شد.
حوزه علمیه مشهد در آن سالها یکی از مهمترین مراکز علمی شیعه محسوب میشد. اگرچه شهرت حوزه قم روزبهروز در حال افزایش بود، اما مشهد همچنان از حضور استادان برجسته و سنت ریشهدار علمی برخوردار بود. در این محیط، خامنهای علاوه بر دروس رسمی، با فضای مباحثه، مناظره و نقد علمی نیز آشنا شد؛ فضایی که روحیه استدلال و گفتوگو را در میان طلاب تقویت میکرد.
ایشان در کنار تحصیل، علاقه ویژهای به مطالعه خارج از متون درسی داشت. ادبیات فارسی، تاریخ اسلام، آثار نویسندگان معاصر و حتی برخی آثار ترجمهشده، بخشی از مطالعات او را تشکیل میداد. همین ویژگی باعث شد نگاه ایشان به مسائل دینی صرفاً محدود به چارچوب سنتی حوزه باقی نماند و به تدریج با پرسشهای جدید جامعه نیز پیوند بخورد.
قم؛ آشنایی با استادانی که مسیر آینده را تغییر دادند
در اواخر دهه ۱۳۳۰، آیت الله سید علی خامنهای برای ادامه تحصیل راهی قم شد؛ شهری که در آن زمان به مهمترین مرکز فکری و سیاسی روحانیت شیعه تبدیل شده بود. حضور در قم تنها یک جابهجایی جغرافیایی نبود؛ این مهاجرت، ایشان را در معرض اندیشهها و شخصیتهایی قرار داد که سرنوشت ساز بودند.
رهبر شهید در آن زمان در درس خارج فقه و اصول امام خمینی(ره) حاضر شد؛ استادی که در آن سالها علاوه بر جایگاه علمی، به دلیل نگاه متفاوتشان به نسبت دین و سیاست نیز شناخته میشدند. آیت الله سید علی خامنهای بعدها بارها از امام خمینی به عنوان یکی از مهمترین استادان و تأثیرگذارترین شخصیتهای زندگی علمی و سیاسی خود یاد کردند. اگرچه در آن مقطع هنوز نهضت اسلامی آغاز نشده بود، اما مباحث امام درباره نقش اجتماعی روحانیت و ضرورت حضور دین در عرصه حکومت، ذهن بسیاری از طلاب جوان، از جمله رهبرشهید را تحت تأثیر قرار داد.
در کنار امام خمینی، ایشان از محضر استادان برجسته دیگری همچون آیتالله سید حسین بروجردی، آیتالله محمدهادی میلانی و علامه سید محمدحسین طباطبایی نیز بهره بردند. هر یک از این استادان نماینده بخشی از سنت علمی حوزه بودند؛ یکی مرجعیت فقهی، دیگری فلسفه و تفسیر، و دیگری نگاه اجتماعی به دین را نمایندگی میکردند. همین تنوع استادان، سبب شد خامنهای تنها در یک مکتب فکری محدود نماند و با طیف متنوعی از رویکردهای علمی آشنا شود.
یکی از ویژگیهای مهم دوران طلبگی آیتالله خامنهای، تلاش برای ایجاد پیوند میان آموزههای سنتی حوزه و مسائل روز جامعه بود. او برخلاف برخی طلاب که تمام وقت خود را صرف متون درسی میکردند، علاقه زیادی به ادبیات، تاریخ، شعر و اندیشههای معاصر داشت.
مطالعه آثار نویسندگان مسلمان جهان عرب، بهویژه سید قطب، از جمله تجربههایی بود که در شکلگیری نگاه اجتماعی ایشان نقش مهمی داشت کما این که بعدها برخی آثار سید قطب را به فارسی ترجمه کردند؛ اقدامی که نشان میداد دغدغه ایشان تنها تدریس و تحصیل علوم حوزوی نبوده و نیست، بلکه انتقال اندیشههای نو به جامعه فارسیزبان نیز در منظومه فکری ایشان اثرگذار بود.
همزمان، انس با ادبیات فارسی نیز جایگاه ویژهای در زندگی ایشان پیدا کرد. آشنایی با آثار حافظ، سعدی، فردوسی و شاعران معاصر، ذوق ادبی ایشان را پرورش داد؛ علاقهای که در دهههای بعد نیز در دیدارهای سالانه با شاعران و سخنان فرهنگی متجلی بود. این پیوند میان ادبیات، تاریخ و علوم دینی، شخصیتی متفاوت از یک طلبه ساخت؛ شخصیتی که بعدها در سخنرانیهایش نیز از شعر، تاریخ و فرهنگ ایرانی بهره فراوان میبردند.
از درس تا فعالیتهای فرهنگی و سیاسی
سالهای تحصیل همزمان با نخستین تجربههای فرهنگی و اجتماعی آیت سید علی خامنهای بود. از همان دوران طلبگی، تنها به حضور در کلاسهای درس اکتفا نکردندو به تدریج وارد عرصه سخنرانی، تدریس و فعالیتهای تبلیغی شدند. سفر به شهرها و روستاهای مختلف برای تبلیغ معارف دینی، حضور در جلسات مذهبی و ارتباط نزدیک با نسل جوان، تجربههایی بود که به ایشان شناختی عینی از جامعه ایران داد. برخلاف بسیاری از روحانیان که فعالیتشان عمدتاً در فضای حوزه محدود میماند، دومین رهبر جمهوری اسلامی تلاش میکردند مخاطبان خود را به خارج از محیط سنتی حوزه گسترش دهتد.
ایشان در این دوره به برگزاری جلسات تفسیر قرآن و مباحث دینی نیز پرداختند؛ جلساتی که به دلیل زبان نسبتاً نو و پرداختن به مسائل اجتماعی، بهویژه در میان دانشجویان و جوانان مذهبی، با استقبال روبهرو شد. این سبک از سخن گفتن، بعدها یکی از ویژگیهای شناختهشده ایشان در سالهای مبارزه با حکومت پهلوی و بعد خطبه های نماز جمعه تهران بود.
گرچه این دوره هنوز پیش از ورود رسمی آیتالله سید علی خامنهای به مبارزات انقلابی قرار میگیرد، اما بسیاری از زمینههای آن در همین سالها شکل گرفته است. ارتباط با استادانی که نگاه سیاسی به دین داشتند، آشنایی با اندیشههای اصلاحطلبانه در جهان اسلام، حضور در میان نسل جوان و مشاهده تحولات اجتماعی ایران، به تدریج ایشان را از یک طلبه صرفاً درسخوان به روحانیای با دغدغههای اجتماعی و سیاسی تبدیل کرد.
از این جهت این دوره را میتوان نقطه اتصال دو فصل مهم زندگی رهبر شهید دانست؛ از یک سو، سالهایی که صرف تحصیل، مطالعه و کسب مبانی علمی شد و از سوی دیگر، دورهای که با آغاز نهضت امام خمینی(ره)، فعالیتهای فرهنگی جای خود را به مبارزه سیاسی داد. به همین دلیل، شناخت این مقطع تنها برای مرور سوابق تحصیلی ایشات اهمیت ندارد، بلکه کلیدی برای فهم چرایی ورودش به عرصه سیاست و نقشآفرینی در تحولات بعدی ایران به شمار میرود.
