مقاومت؛ مرزی که مؤمن را از منافق جدا می‌کند

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در آیات ۲۰ تا ۲۹ سوره محمد(ص) خداوند یکی از حساس‌ترین مقاطع حیات جامعه اسلامی را به تصویر می‌کشد، مقطعی که سخن از جهاد و رویارویی با دشمن به میان می‌آید و بسیاری از ادعاها رنگ می‌بازد.

بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این مجموعه آیات را تبیین‌کننده سنت الهی در «امتحان مؤمنان» می‌داند، سنتی که در آن جهاد تنها یک نبرد نظامی نیست، بلکه صحنه آشکار شدن حقیقت ایمان، رسوایی نفاق و تعیین سرنوشت دشمنان خداست. در این آیات، هم فلسفه وجوب جهاد بیان می‌شود، هم ویژگی‌های اهل ایمان و منافقان آشکار می‌شود و هم سرانجام کسانی که در برابر حق صف‌آرایی کرده‌اند.

جهاد، آزمونی که ایمان را از ادعا جدا می‌کند

آیات با اشاره به درخواست برخی مؤمنان برای نزول فرمان جهاد آغاز می‌شود «وَیَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌ...» اما همین که سوره‌ای محکم نازل شد و فرمان جنگ در آن صادر شد، گروهی دچار اضطراب شدند و خداوند درباره آنان می‌فرماید که «رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ».

این «مرض قلب» همان نفاق، ضعف ایمان و دلبستگی افراطی به دنیا است. تا زمانی که هزینه‌ای برای ایمان وجود ندارد، بسیاری خود را همراه جبهه حق معرفی می‌کنند، اما هنگامی که پای جان، مال و امنیت به میان می‌آید، حقیقت درون انسان آشکار می‌شود. جهاد وسیله‌ای برای شناخت افراد نیست، بلکه خداوند به وسیله آن، واقعیت پنهان انسان‌ها را برای جامعه آشکار می‌کند.

اطاعت بی‌چون‌وچرا، رمز پیروزی جبهه حق

پس از بیان این صحنه، قرآن راه درست را نیز معرفی می‌کند: «طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ...» یعنی وظیفه مؤمن، اطاعت از فرمان الهی و سخن شایسته است، نه بهانه‌جویی و تردید.

ارزش جهاد تنها در حضور در میدان نبرد نیست، بلکه مهم‌تر از آن، تسلیم بودن در برابر فرمان خداست. اگر انسان حقیقتاً ایمان داشته باشد، میان فرمان آسان و دشوار تفاوتی نمی‌گذارد. به همین دلیل قرآن می‌فرماید که «فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَکَانَ خَیْرًا لَهُمْ» اگر با خدا صادق بودند، این صداقت به سود خودشان تمام می‌شد.

صداقت با خدا به معنای هماهنگی زبان، دل و عمل است. کسی که مدعی ایمان است اما هنگام دفاع از حق عقب‌نشینی می‌کند، در حقیقت هنوز به مرحله ایمان کامل نرسیده است.

فرار از میدان؛ آغاز فساد در زمین

قرآن سپس هشداری جدی مطرح می‌کند «فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَکُمْ».

علامه طباطبایی این آیه را تنها ناظر به قطع رابطه خویشاوندی نمی‌داند، بلکه معتقد است هرگاه جامعه اسلامی از مسئولیت دفاع از حق شانه خالی کند، نتیجه طبیعی آن گسترش فساد، ظلم، ناامنی و فروپاشی پیوندهای اجتماعی خواهد بود. به بیان دیگر، ترک جهاد صرفاً یک کوتاهی فردی نیست؛ بلکه زمینه سلطه دشمن و نابودی عدالت را فراهم می‌کند.از این منظر، مقاومت صرفاً یک رفتار نظامی نیست بلکه ضامن سلامت جامعه و حفظ ارزش‌های الهی است. هر جا جبهه حق عقب بنشیند، میدان برای گسترش فساد باز خواهد شد.

منافقان، کسانی که حقیقت را نمی‌خواهند ببینند

در ادامه، قرآن درباره کسانی سخن می‌گوید که قدرت فهم حق را از دست داده‌اند، «أُولَئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَی أَبْصَارَهُمْ» و سپس می‌پرسد که «أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا».

این نابینایی و ناشنوایی، جسمانی نیست، بلکه نتیجه اصرار بر مخالفت با حق است. هنگامی که انسان بارها حقیقت را انکار کند، کم‌کم قلبش توان پذیرش هدایت را از دست می‌دهد، گویی بر آن قفل زده شده است.

تدبر در قرآن تنها خواندن الفاظ نیست، بلکه پذیرفتن پیام الهی و عمل بر اساس آن است. کسی که قرآن را می‌خواند اما هنگام عمل، منافع شخصی را بر فرمان خدا مقدم می‌دارد، در حقیقت از تدبر واقعی فاصله گرفته است.

مقاومت در برابر دشمن، خط تمایز مؤمنان و اهل نفاق

بخش پایانی آیات، رفتار منافقان را در ارتباط با دشمنان اسلام آشکار می‌کند. قرآن می‌فرماید که «إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلَی أَدْبَارِهِمْ... الشَّیْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ» و سپس نقل می‌کند که آنان به مخالفان اسلام می‌گفتند که «سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ» ما در برخی امور از شما پیروی خواهیم کرد.

این آیات نشانه ماهیت نفاق است، منافق هرگز آشکارا در صف دشمن قرار نمی‌گیرد، بلکه با وعده همکاری، انتقال اطلاعات، تضعیف روحیه جبهه حق و همراهی تدریجی با دشمن، زمینه ضربه زدن به جامعه اسلامی را فراهم می‌کند.

در پایان نیز قرآن با لحنی هشداردهنده یادآور می‌شود که خداوند از همه این پنهان‌کاری‌ها آگاه است و هیچ توطئه‌ای از علم او مخفی نمی‌ماند. دشمن ممکن است مدتی فرصت پیدا کند، اما این فرصت به معنای رهایی از مجازات نیست؛ بلکه مقدمه تحقق سنت الهی در رسوا شدن منافقان و گرفتار شدن دشمنان حق به کیفر اعمال خویش است.

در مجموع، آیات ۲۰ تا ۲۹ سوره محمد(ص) تصویری روشن از فلسفه جهاد ارائه می‌کند. جهاد در این آیات صرفاً نبرد با دشمن خارجی نیست؛ بلکه عرصه‌ای برای سنجش صداقت ایمان، آشکار شدن نفاق، حفظ سلامت جامعه و جلوگیری از گسترش فساد است.

پیام محوری این آیات، آن‌گونه که علامه طباطبایی تبیین می‌کند، این است که ایستادگی در برابر دشمن، یک انتخاب صرف نیست، بلکه لازمه ایمان راستین و شرط حفظ عزت جامعه مؤمنان است، همان‌گونه که عقب‌نشینی، سازش با دشمن و ترک مسئولیت، سرانجامی جز سقوط اخلاقی، گسترش فساد و گرفتار شدن در عقوبت الهی نخواهد داشت.

تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۰۹ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.