صمد بهرنگی که بود؟

صمد بهرنگی، معلم و نویسنده‌ای که با «ماهی سیاه کوچولو» به یکی از چهره‌های ماندگار ادبیات کودک ایران تبدیل شد، زندگی کوتاهی اما پرحاشیه داشت. از کلاس‌های درس روستاهای آذربایجان تا نقد نظام آموزشی و مرگ بحث‌برانگیزش در رود ارس، روایت زندگی او همچنان محل توجه و بحث است.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، صمد بهرنگی، معلم، منتقد اجتماعی، فرهنگ‌پژوه، مترجم و نویسنده داستان‌های کوتاه بود. او در دوم تیر ۱۳۱۸ در خانواده‌ای ترک‌زبان و متعلق به طبقات فرودست در تبریز به دنیا آمد. بهرنگی دوره ابتدایی و سه سال از دوره متوسطه را به پایان رساند و سپس در دانشسرای تربیت معلم محلی برای تدریس در مدارس ابتدایی تحصیل کرد و در سال ۱۳۳۶ گواهی‌نامه خود را دریافت کرد. او بعدها، در طول یازده سال تدریس زبان فارسی در مدارس روستاها و شهرهای آذربایجان، مدرک کارشناسی زبان انگلیسی را از دانشگاه تبریز گرفت.

از معلمی تا نویسندگی و ترجمه

بهرنگی اواسط دهه سی خورشیدی نوشتن داستان کوتاه و ترجمه از ترکی به فارسی را آغاز کرد. نخستین داستان او، «تلخون»، دراردیبهشت ۱۳۴۰ منتشر شد. در بهار ۱۳۴۴، او و بهروز دهقانی نخستین جلد از «افسانه‌های آذربایجان» را منتشر کردند. دومین جلد از این روایت‌های فارسیِ افسانه‌های ترکی در بهار ۱۳۴۷ انتشار یافت.

نقد نظام آموزشی که نام بهرنگی را بر سر زبان‌ها انداخت

انتشار نقد تند بهرنگی بر شیوه‌های آموزشی و کتاب‌های درسی، با عنوان «کندوکاو در مسائل تربیتی ایران»، در تابستان ۱۳۴۴، جایگاه او را به‌ عنوان یک منتقد اجتماعی تثبیت کرد و نامش را به گوش جلال آل‌احمد، از چهره‌های برجسته ادبی آن روزگار در میان نویسندگان منتقد جریان حاکم، رساند. آل‌احمد پس از آن تلاش کرد زمینه انتشار کتاب «الفبا برای کودکان آذربایجان» اثر بهرنگی را توسط وزارت آموزش و پرورش فراهم کند، اما در این کار موفق نشد.

«ماهی سیاه کوچولو»؛ داستانی که رنگ سیاسی گرفت

در سال ۱۳۴۷، داستان «اولدوز و کلاغ‌ها» اثر بهرنگی، که نخستین داستان کودکانه منتشرشده او بود، در هفته‌نامه پرخواننده «فردوسی» مورد بحث قرار گرفت و نام این نویسنده جوان را به خوانندگان ادبیات داستانی فارسی شناساند. در دو سال بعد، داستان‌های متعددی از بهرنگی به صورت جزوه منتشر شد؛ برخی از آن‌ها نیز به‌ طور مخفیانه و غیرعلنی میان مردم توزیع می‌شد، زیرا او به‌تدریج به‌ عنوان نویسنده‌ای مخالف حکومت شهرت پیدا کرده بود. در تابستان ۱۳۴۷، مشهورترین اثر او منتشر شد: داستان عامیانه «ماهی سیاه کوچولو» که بسیاری از خوانندگان آن را تمثیلی علیه نظام حاکم دانسته‌اند.

مرگ در ارس

نهم شهریور ۱۳۴۷، بهرنگی در یکی از سفرهای میدانی معمول خود برای گردآوری فرهنگ عامه و داستان‌های محلی، این بار به منطقه خداآفرین در نزدیکی مرز ایران و شوروی، به رود ارس رفت. بنا بر گزارش‌ها، او که شنا بلد نبود، وارد آب شد و غرق شد. این مرگ عجیب در منطقه‌ای دورافتاده، در کنار شهرت روزافزون او به‌ عنوان منتقد اجتماعی و نگرانی احتمالی مقامات دولتی از نوشته‌هایش، باعث شد برخی از هم‌فکرانش باور کنند که مرگ او تصادفی نبوده است.

چگونه صمد بهرنگی به یک چهره سیاسی بدل شد؟

کانون نویسندگان ایران بلافاصله شماره‌ای یادبود از مجله «آرش» را به یاد بهرنگی منتشر کرد. در بهار ۱۳۴۸، دوازده داستان کودکانه او در مجموعه‌ای با عنوان «قصه‌های بهرنگ» منتشر شد. در تابستان همان سال، دهقانی همه مقالات بهرنگی، ازجمله چند نوشته‌ای را که پیش از آن منتشر نشده بود، در مجموعه «مجموعه مقالات» گردآوری کرد. دهقانی ــ که بعدها در دوره پهلوی به اتهام فعالیت تروریستی اعدام شد ــ در سال ۱۳۴۹ مجموعه دیگری از داستان‌ها و افسانه‌های بهرنگی را با عنوان «تلخون و قصه‌های دیگر» منتشر کرد.

انتشار «نامه‌های صمد بهرنگی» در سال ۱۳۵۷، که به کوشش برادرش اسد گردآوری شده بود، عملاً مجموعه آثار مکتوب بهرنگی را کامل کرد.

در دهه پنجاه خورشیدی، بهرنگی به چهره‌ای قهرمان و شهیدگونه برای گروه‌های مخالف حکومت پهلوی تبدیل شد و در جریان انقلاب ۱۳۵۷ نیز توجه قابل‌ توجهی را به خود جلب کرد. گفته می‌شود بهرنگی، که مدافع پیگیر و خستگی‌ناپذیر اصلاحات رادیکال بود، معلمی نمونه به شمار می‌رفت. تشویق جوانان آذربایجان به آموزش و پرورش خویش برای دستیابی به برابری با ایرانیان فارسی‌زبان، که با رویکردی ضدپدرسالارانه... انجام می‌شد؛ انتقاد پرشور او از پذیرش گسترده و بی‌چون‌وچرای ایده‌ها و ارزش‌های آموزشی آمریکایی؛ و آمادگی شجاعانه‌اش برای رویارویی با ساختار قدرت دولتی از طریق نوشته‌ها و شیوه تدریسش، جایگاهی برای بهرنگی در تاریخ فکری و اجتماعی ایران تضمین می‌کند؛ هرچند بعید است آثار داستانی او صرفاً به دلیل ارزش‌های ادبی‌شان ماندگار شوند.

کتاب‌شناسی

گذشته از آثار بهرنگی که در متن به آن‌ها اشاره شده است، منابع زیر نیز قابل ذکرند:

ع. آرام، «کند و کاو در آثار صمد بهرنگی»، تهران، ۱۳۵۸ ش.
«آرش»، شماره ۱۸، ۱۳۴۷ ش.
ص. بهرنگی، «ماهی سیاه کوچولو و دیگر داستان‌های مدرن فارسی»، ترجمه م. و ا. هوگلوند، واشنگتن دی.سی.، ۱۹۷۶.
ب. هنسون، «غرب‌زدگی ایران؛ بازنمایی‌ها و واکنش‌های بهرنگی، آل‌احمد و شریعتی»، International Journal of Middle East Studies، جلد ۱۵، ۱۹۸۳، صص. ۱–۲۳.
م. ک. هیلمن، «صمد بهرنگی»، Literature East and West، جلد ۲۰، ۱۹۸۰، صص. ۱۹۸–۱۹۶.
ا. جمشیدی، «زندگی و مرگ صمد بهرنگی»، تهران، ۱۳۵۷ ش.
گ. ر. صبری‌تبریزی، «ارزش‌های انسانی در آثار دو نویسنده فارسی‌زبان»، Correspondence d’Orient، شماره ۱۱، ۱۹۷۰، صص. ۴۱۸–۴۱۱.
گ. ی. ی. دو فریس، نقد کتاب «ماهی سیاه کوچولو و دیگر داستان‌های مدرن فارسی»، Edebiyat، جلد ۲، ۱۹۷۷، صص. ۱۲۸–۱۲۱.
«یادنامه صمد»، کتاب جمعه، شماره ۱/۶، ۱۳۵۸ ش. صص. ۲۹–۲.