به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، در ۱ اوت ۱۸۶۱ [۱۰ مرداد ۱۲۴۰]، رابرت فیتزروی، افسر نیروی دریایی بریتانیا، اولین پیشبینی مدرنِ آبوهوا را که عموم مردم به آن دسترسی داشتند، در روزنامه «تایمز» منتشر کرد. او در این پیشبینی، دمای لندن را ۶۲ درجه فارنهایت، آسمان را صاف و وزش بادی از سمت جنوب غربی پیشبینی کرد. این پیشبینی شامل چند شهر دیگر در سراسر بریتانیا، فرانسه، دانمارک و هلند نیز میشد.
فیتزروی از سال ۱۸۵۴ به عنوان رئیس اداره هواشناسی لندن مشغول بررسی وضعیت جوی بود. پیشبینی او پس از هفت سال، از آن جهت اهمیت داشت که برای پیشبینیهایش از روشهای نوین هواشناسی بهره گرفته بود. اما میل به پیشبینی آبوهوا قدمتی بسیار طولانی دارد. در طول تاریخ، مردم براساس موقعیت سیارات، رنگ آسمان و رفتار حیواناتی چون قورباغهها و گاوها دست به پیشبینی آبوهوا میزدند. در اینجا نگاهی میاندازیم به اینکه برخی از این روشهای مشاهداتی شامل چه مواردی میشدهاند.
اخترهواشناسی؛ استفاده از سیارات برای پیشبینی وضع هوا
پیش از قرن هجدهم، دانشمندان اروپایی و عرب معمولاً پیشبینیهای آبوهوایی خود را از طریق «اخترهواشناسی» انجام میدادند. این روش بر این باور استوار بود که سیارات دیگر بر شرایط زمین تأثیرگذارند؛ اخترهواشناسان با ردیابی حرکت سیارات تصور میکردند که میتوانند وضعیت هوا را پیشبینی کنند.
آن لورنس-ماترز، استاد تاریخ در دانشگاه ردینگ که در زمینه اخترهواشناسی و ازجمله در کتاب خود با عنوان هواشناسی قرون وسطی (منتشر شده در ۲۰۱۹) نوشته است، میگوید: «این علم حدود قرن دوم میلادی با بطلمیوسِ اسکندرانی در مصر آغاز شد و تا اوایل قرن هجدهم در اروپای غربی ادامه یافت. عمر آن بسیار طولانی بود… اما در اواخر قرن هجدهم، واقعاً از مد افتاد و افراد ثروتمند و صاحبنفوذ، به جای جدی گرفتن آن، به این روش میخندیدند.»
بطلمیوس ایدههای خود را درباره چگونگی تأثیر سیارات بر آبوهوا با استفاده از نجوم و طالعبینی یونانی توسعه داد. ستارهشناسان عرب بعدها این ایدهها را بسط دادند و نوشتههای آنان نیز به نوبه خود بر اندیشمندان اروپای غربی تأثیر گذاشت. یکی از مفاهیم اصلی اخترهواشناسی این بود که هر سیاره تأثیر منحصربهفردی بر زمین دارد از طریق «اخترهواشناسی» انجام میدادند. این روش بر این باور استوار بود که سیارات دیگر بر شرایط زمین تأثیرگذارند؛ اخترهواشناسان با ردیابی حرکت سیارات تصور میکردند که میتوانند وضعیت هوا را پیشبینی کنند.
آن لورنس-ماترز، استاد تاریخ در دانشگاه ردینگ که در زمینه اخترهواشناسی و ازجمله در کتاب خود با عنوان هواشناسی قرون وسطی (منتشر شده در ۲۰۱۹) نوشته است، میگوید: «این علم حدود قرن دوم میلادی با بطلمیوسِ اسکندرانی در مصر آغاز شد و تا اوایل قرن هجدهم در اروپای غربی ادامه یافت. عمر آن بسیار طولانی بود… اما در اواخر قرن هجدهم، واقعاً از مد افتاد و افراد ثروتمند و صاحبنفوذ، به جای جدی گرفتن آن، به این روش میخندیدند.»
بطلمیوس ایدههای خود را درباره چگونگی تأثیر سیارات بر آبوهوا با استفاده از نجوم و طالعبینی یونانی توسعه داد. ستارهشناسان عرب بعدها این ایدهها را بسط دادند و نوشتههای آنان نیز به نوبه خود بر اندیشمندان اروپای غربی تأثیر گذاشت. یکی از مفاهیم اصلی اخترهواشناسی این بود که هر سیاره تأثیر منحصربهفردی بر زمین دارد. برای مثال: زحل که کُند حرکت میکند، نشاندهنده سرما بود، در حالی که عطارد که نسبتاً سریعتر حرکت میکند، نماد گرما به شمار میرفت.
مدل اخترهواشناسی بطلمیوس، زمین را در مرکز جهان قرار میداد؛ باوری که کوپرنیک، ستارهشناس لهستانی، در اوایل قرن شانزدهم با نظریه خورشیدمرکزی خود آن را به چالش کشید. با این حال، حتی پس از آنکه دانشمندان اروپایی مدل خورشیدمرکزی کوپرنیک را پذیرفتند، چهرههایی مانند یوهانس کپلر، ستارهشناس آلمانی، همچنان از اخترهواشناسی حمایت میکردند.
البته این بدین معنا نیست که همه به دقت آن باور داشتند.
را در شیشه نگهداری میکردند و با زیر نظر گرفتن حرکات آنها، وضعیت آبوهوا را پیشبینی میکردند.
نگاهی به رفتار حیوانات و محیط زیست
تلاش برای پیشبینی وضعیت آبوهوا با نگاه کردن به محیط اطراف، سنتی دیرینه در میان انسانهاست. در قرن اول میلادی، «پلینی بزرگ»، نویسنده و فرمانده نظامی رومی، در کتاب تاریخ طبیعی خود نوشت که انسانها میتوانند با مشاهده پدیدههای طبیعی مانند خورشید، دریا، ابرها و رفتار حیوانات، آبوهوا را پیشبینی کنند.
همانطور که وضعیت آبوهوا و اقلیم در مناطق جغرافیایی مختلف متفاوت است، «دانش عامیانه درباره آبوهوا» (Weather Lore) نیز تفاوت دارد. در بخشهایی از آلمان، اتریش و سوئیس، باورهای محلی بر این بود که اگر یک قورباغه درختی را در ظرفی حاوی مقداری آب و یک نردبان کوچک نگه دارید، میتوانید براساس رفتار آن قورباغه، وضعیت هوا را پیشبینی کنید. اگر «وِترفروش» (Wetterfrosch) — که در آلمانی به معنای «قورباغه هوا» است — از نردبان بالا میرفت، هوا آفتابی و مساعد میبود؛ اما اگر به درون آب میرفت، هوا بارانی و ناخوشایند میشد.
کاتالوگهای آلمانیزبان متعلق به اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، ظرفهایی مجهز به نردبانهای کوچک را برای نگهداری از این «قورباغههای هوا» تبلیغ میکردند. آلمانیزبانها هنوز هم گاهی از واژه «Wetterfrosch» به عنوان اصطلاحی طنزآمیز برای اشاره به هواشناسان استفاده میکنند.
«کارول مولانی-دیگنام»، دانشیار تاریخ و جغرافیا در دانشگاه لیمریک، هنگام جستوجو در «مجموعه ملی فرهنگ عامه ایرلند» برای پژوهش خود، با انواع مختلفی از باورهای عامیانه درباره آبوهوا مواجه شد. برخی از این باورها مربوط به رفتار حیوانات بود: مثلاً پشت کردن گربهها به آتش به معنای نزدیک شدن طوفان بود و دراز کشیدن گاوها در میان علفها نشانهای از نزدیک بودن باران به شمار میرفت. لورنس-ماترز نیز به یاد میآورد که مادربزرگش همیشه این ضربالمثل مربوط به گاوها را تکرار میکرد.
برخی از گفتههایی که مولانی-دیگنام در این مجموعه یافت، همانهایی بودند که او نیز در دوران کودکی شنیده بود؛ مانند این جمله: «آسمان سرخ در شب، مایه شادی شبان است؛ آسمان سرخ در صبح، هشدار شبان است.» این ضربالمثل روایتهای متفاوتی دارد — که برخی از آنها به جای «شبانی»، از «دریانورد» نام میبرند — اما یکی از قدیمیترین منابع آن، انجیل متی است.
در انجیل شاه جیمز آمده است که عیسی میگوید: «هنگام عصر میگویید: هوا مساعد خواهد بود، زیرا آسمان سرخ است. و صبح میگویید: امروز هوا ناخوشایند خواهد بود، زیرا آسمان سرخ و تیره است.»
مولانی-دیگنام میگوید بسیاری از دانشجویانش هرگز درباره باورهای عامیانه آبوهوایی که او با آنها بزرگ شده، چیزی نشنیدهاند؛ اما از میان تمام این ضربالمثلها، «آسمان سرخ» تنها موردی است که احتمال میرود آنها آن را بشناسند.
۲۵۹
نظر شما