راز آفرینش از نگاه حضرت زهرا(س)؛ خداوند جهان را برای چه آفرید؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه با تبیین چرایی آفرینش، از حکمت و قدرت بی‌پایان خداوند و مسیری سخن می‌گویند که انسان را از شناخت آفریدگار به اطاعت، عبودیت و کمال می‌رساند.

حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه، هنگام بیان حقیقت آفرینش، به نکات مهمی اشاره می‌فرمایند. نخست اینکه در ابتدای خلقت، هیچ ماده‌ای وجود نداشت و آفرینش جهان پس از عدم محض تحقق یافت؛ خلقتی که تنها در شأن ذات پاک خداوند است. نکته دوم آن است که خداوند برای آفرینش جهان، هیچ نقشه، طرح یا نمونه‌ای از پیش موجود در اختیار نداشت، بلکه بدون تکیه بر الگویی قبلی، جهان را صورت‌بندی و ترسیم کرد. اما نکته سوم، مسئله «هدف از آفرینش» است که حضرت زهرا(س) آن را در چند عبارت کوتاه و در عین حال عمیق بیان فرموده‌اند:

الف) آشکار ساختن حکمت بی‌پایان خداوند؛
ب) دعوت بندگان به اطاعت از او؛
ج) نمایان کردن قدرت نامحدود پروردگار؛
د) فراخواندن آفریدگان به عبودیت؛
هـ) استوار ساختن دعوت پیامبران از راه هماهنگی میان تکوین و تشریع.

حضرت زهرا(سلام‌الله علیها) در این باره می‌فرمایند:

«اِبْتَدَعَ الاَشْیاءَ لا مِنْ شَیْء کانَ قَبْلَها، وَ اَنْشَأَها بِلا احْتِذاءِ اَمْثِلَة امْتَثَلَها. کَوَّنَها بِقُدْرَتِه وَ ذَرَئَها بِمَشِیَّتِهِ، مِنْ غَیْرِ حاجَة مِنْهُ اِلی تَکْوینِها، وَ لا فائِدَة لَهُ فِی تَصْویرِها اِلاّ تَثْبیتاً لِحِکْمَتِهِ، وَ تَنْبیهاً عَلی طاعَتِهِ، وَ اِظْهاراً لِقُدْرَتِهِ، وَ تَعَبُّداً لِبَرِیَّتِهِ وَ اِعْزازاً لِدَعْوَتِهِ، ثُمَّ جَعَلَ الثَّوابَ عَلی طاعَتِهِ وَ وَضَعَ الْعِقابَ عَلی مَعْصِیَتِهِ، ذِیادَةً لِعِبادِهِ عَنْ نِقْمَتِهِ وَ حِیاشَةً لَهُمْ اِلی جَنَّتِهِ».

مفهوم این سخن آن است که خداوند موجودات جهان هستی را از هیچ پدید آورد؛ پیش از آفرینش آنها چیزی وجود نداشت و در این آفرینش نیز از هیچ نمونه و الگوی قبلی پیروی نکرد.

او جهان را با قدرت خویش هستی بخشید و به اراده خود آن را آفرید؛ در حالی که برای خلق موجودات هیچ نیازی نداشت و از آفرینش و صورت‌بندی آنها نیز سودی به ذات مقدس او نمی‌رسید.

هدف از این آفرینش آن بود که حکمت بی‌پایان خداوند آشکار شود، بندگان به اطاعت از او توجه پیدا کنند، قدرت نامحدود پروردگار برای آنان آشکار گردد، آفریدگان در مسیر عبودیت او قرار گیرند و دعوت پیامبران الهی نیز از طریق هماهنگی میان نظام تکوین و تشریع استحکام بیشتری پیدا کند.

خداوند پس از آن برای اطاعت از خود پاداش مقرر کرد و برای نافرمانی و معصیت نیز کیفر قرار داد؛ تا بندگان به وسیله آن از خشم و عذاب الهی دور شوند و به سوی بهشت و کانون رحمت او حرکت کنند.

یکی از مباحث اساسی درباره آفرینش این است که در آغاز، هیچ ماده‌ای وجود نداشت تا خداوند جهان را از یک ماده آماده و از پیش ساخته به وجود آورد. بلکه آفرینش پس از عدم محض صورت گرفت و چنین خلقتی از ویژگی‌های ذات پاک خداوند است؛ موضوعی که ممکن است درک آن برای برخی انسان‌ها دشوار باشد.

نکته مهم دیگری که درباره آفرینش مطرح می‌شود، تفاوت میان ابداع الهی و کار صورتگران و هنرمندان است. انسان‌هایی که به طراحی و تصویرگری می‌پردازند، معمولاً از عناصر موجود در طبیعت الهام می‌گیرند و گاهی با کنار هم قرار دادن چند شکل و الگو، طرحی تازه ایجاد می‌کنند. اما خداوند ابداع‌کننده‌ای است که بدون داشتن هیچ طرح و نمونه‌ای از پیش موجود، جهان هستی را صورت بخشید و آن را پدید آورد.

در نهایت، موضوع مهم دیگری که در این بخش از خطبه فدکیه مورد توجه قرار گرفته، «هدف از آفرینش» است. بانوی اسلام(علیها السلام) این هدف گسترده را در عباراتی کوتاه اما عمیق چنین بیان می‌کنند:

الف) آشکار ساختن حکمت بی‌پایان خداوند؛
ب) دعوت بندگان به اطاعت از پروردگار؛
ج) نشان دادن قدرت نامحدود او؛
د) فراخواندن بندگان به عبودیت؛
هـ) تقویت و استوار کردن دعوت پیامبران.

این موارد، اهدافی هستند که حضرت زهرا(علیها السلام) برای آفرینش بیان فرموده‌اند. نکته قابل توجه این است که این اهداف در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند و هر کدام به نوعی با دیگری ارتباط دارند. هنگامی که انسان نشانه‌های قدرت و حکمت خداوند را در گستره جهان هستی مشاهده می‌کند، عظمت پروردگار را بهتر درمی‌یابد و همین شناخت، او را به سوی اطاعت سوق می‌دهد. سپس در مسیر عبودیت قرار می‌گیرد و راه کمال را طی می‌کند.

از سوی دیگر، هنگامی که پیامبران الهی در سخنان و دعوت خود به نظام شگفت‌انگیز آفرینش و نظم حاکم بر عالم هستی استناد می‌کنند، سخنان آنان تأثیر بیشتری بر دل‌های انسان‌ها می‌گذارد. در نتیجه، زمینه برای هدایت انسان‌ها فراهم‌تر شده و دعوت پیامبران با سهولت بیشتری در جان مخاطبان نفوذ می‌کند.

با این نگاه، روشن می‌شود که خداوند جهان را برای به دست آوردن «سودی» از آفرینش آن خلق نکرده است؛ بلکه هدف این بوده که بر بندگان «جودی» کند. خداوند اراده کرده است انسان‌ها را در مسیر هدایت و رشد قرار دهد، آنان را به سوی قرب خویش فرا بخواند و زمینه حرکت مداوم آنان را در این مسیر فراهم سازد تا هر اندازه بر شایستگی‌های خود بیفزایند، از الطاف و رحمت بی‌کران الهی نیز بهره بیشتری ببرند. (۱)

پی‌نوشت:

(۱) گردآوری از کتاب زهرا(ع) برترین بانوی جهان، آیت‌الله العظمی ناصر مکارم شیرازی، انتشارات سرور، قم، ۱۳۸۸ ه.ش، ص ۱۵۱.

منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی