کوهستان توچال در شمال تهران عامل اصلی شکلگیری و استمرار تمدن در دشت تهران و ری بوده است. این رشتهکوه میزبان انبوهی از گونههای گیاهی است که بستری مناسب برای جذب آب و زیست جانداران گوناگون فراهم کردهاند. برفگیر بودن توچال، این بلندای چشمنواز را به آبانبار زندگانیبخش میلیونها انسان ساکن در دامنههایش بدل ساخته و محیط آرامبخش این کوهستان، تفرجگاهی بیمانند و کمهزینه برای شهروندان است.
بخش بزرگی از جامعهی کوهنوردی، دلبسته به طبیعت و کوشنده در حفاظت محیطهای کوهستانی هستند. از آغاز دههی هشتاد پیشنهاد ثبت توچال در فهرست آثار ملی را از سوی گروه دیدهبان کوهستانِ انجمن کوهنوردان ایران، در رسانهها و در نشستهایی که با مدیران محیط زیست، منابع طبیعی، شهرداری، و میراث فرهنگی داشتهایم، مطرح کردهام. در این زمینه، پیوسته خواستار جلوگیری از شهری شدن محیط این کوهستان و توسعهی جادهها، ساختمانها، و تلهکابین بودهایم. در زیر، به چند نمونه از پیشنهادها و کارهای انجامشده در این زمینه اشاره میکنم، با این هدف که یادآور اثربخش بودنِ کار پیگیرانه و لزوم مسئولیتپذیریِ کوهنوردان و دیگر کسانی باشم که در توچال آمدوشد دارند. بدیهی است که ذکر پیگیریهای مردمی در موضوع حفاظت کوهستان و موفقیت در این زمینه میتواند مایهی دلگرمیِ دیگر کوشندگان این عرصه باشد.
در سال ۱۳۸۱ طرحی را با عنوان «طرح حفاظت بندیخچال» به مناسبت سال جهانی کوهها (۲۰۰۲) به شهرداری منطقهی یک تهران ارایه دادیم (بندیخچال، بخشی از دامنههای توچال در شمال روستای پسقلعه است). کلیات این طرح مورد تأیید معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری قرار گرفت. در این مورد تا سال ۸۴ پیگیریهایی در شهرداری داشتیم، اما اقدام مؤثر و مشخصی از سوی این نهاد صورت نگرفت و ما به گفتگو با کوهنوردان و کار رسانهای با هدف جلب توجه مردم به اهمیت کوهستان توچال بسنده کردیم.
در سال ۱۳۸۸ شهرداری مصوبهای داشت با عنوان «حفاظت و ساماندهی کوهساران و کوهپایههای پیرامونی تهران»؛ ما به نقد این مصوبه پرداختیم و از جمله با ساخت پد بالگرد در بندیخچال و قلهی توچال مخالفت کردیم که خوشبختانه این اقدام از برنامه حذف شد. در همین سال، با این استدلال که توچال و کلیت طبیعی و تاریخی آن نباید بیش از اینها دستخوش مداخلههای جبرانناشدنی گردد، با جادهکشی از سربند تا پسقلعه که در دستور کار شهرداری قرار گرفته بود، مخالفت کردیم که این اقدام هم متوقف شد. در سال ۱۳۸۹ با استدلالهای گوناگون و پیگیری در شهرداری تهران، فدراسیون کوهنوردی، سازمانهای منابع طبیعی و محیط زیست و… توانستیم از ساخت یک پناهگاه یا رستوران بر روی قلهی توچال جلوگیری کنیم. در همین سالِ ۱۳۸۹ نامههایی نیز دربارهی ساختوسازهای غیراصولی در درهی کلکچال به سازمان جنگلها و مراتع نوشتیم که چندان اثری نداشت… . در سال ۱۳۹۷ باز خبردار شدیم که طرحی برای ساخت یک تأسیسات بر روی قلهی توچال تهیه شده است. با پیگیری و نامهنگاریهای پرشمار با مجلس، سازمانهای محیط زیست و منابع طبیعی، فدراسیون کوهنوردی، شرکت تلهکابین توچال، و شهرداری، خوشبختانه این ساختوساز هم انجام نشد.
به مدت یک دههی دیگر، ضمن تلاشهای پرشمار در دیدهبانی کوهستان و ترویج فرهنگ حفاظت کوهها، در چندین یادداشت و مقاله و در دهها جلسه با مسئولان و همچنین با گروهها و باشگاههای کوهنوردی، ارزشهای چندگانهی کوهستان توچال را تشریح کردیم. در سال ۱۳۹۷ با شورای شهر تهران تماس گرفتیم و در نامهای خواستار ثبت توچال بهعنوان چشمانداز حفاظتشده (protected landscape) شدیم. کمیتهی محیط زیست شورا با کلیات پیشنهاد ما موافقت و از انجام یک پژوهش با موضوع ارزشهای توچال حمایت کرد. در پی امضای یک تفاهمنامه با شورا من این پژوهش را در سه مرحله با عنوان «ارزشهای طبیعی فرهنگی رشتهکوه توچال» (رخ جنوبی و رخ شمالی) و «ارزشهای طبیعی فرهنگی گلابدره» با حدود سیصد صفحه متن و عکس در ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ به شورا دادم. شورا در جلسهی مورخ ۲۱ خرداد ۱۳۹۹ مصوبهی «الزام شهرداری تهران به ثبت ملی میراث طبیعی توچال تهران» را صادر کرد.
در سالهای ۱۳۹۹ تا نیمهی نخست ۱۴۰۵ در چندین نشست در شورای شهر تهران، ستاد سازمانهای مردمنهاد شورا، شهرداری منطقهی یک، ادارهی کل محیط زیست شهرداری تهران، سازمان حفاظت محیط زیست، ادارهی کل محیط زیست استان تهران، وزارت میراث فرهنگی، فدراسیون کوهنوردی، هیأت کوهنوردی استان تهران، استانداری تهران، باشگاههای کوهنوردی، و در گفتگوهای بیشمار با کوهنوردان (از جمله با زندهیاد حمید ثابتی که عاشق توچال بود) و با سخنرانی در محفلهای فرهنگی مانند «شبهای بخارا» دربارهی این کوهستان و چشمانداز پرشکوه آن گفتوگو کردیم. کار رسانهای در مطبوعات و ارسال فرسته (پُست)هایی با عنوان توچال_میراث_طبیعی_تهران در فضای مجازی نیز همچنان انجام شده و ادامه دارد. اخیراً نیز رضا علیاصل کنشگر محیط زیست و کوهنورد، پروندهی رسمی برای ثبت ملی توچال را تکمیل کرده است.
اینک، زمانِ آغاز مجموعهای از اقدامها برای کاستن از فشارهای مخرب بر توچال است. پارهای از اقدامهای ضروری چنیناند:
- برگزاری نشستهایی با اهالی روستاهای واقع در حوزهی توچال، و با کوهنوردان و کنشگران محیط زیست با هدف یافتن راههای حفاظت مشارکتی
- محدود کردنِ شدید و اصولیِ چرای دام
- جلوگیری از هرگونه ساختوساز جدید (جاده، ساختمان مسکونی، تلهکابین، تلهسییژ، خوراکخانه، پناهگاه، ساختمان امداد، گابیون، و مانند اینها)
- جلوگیری از ورود موتورسیکلت و خودروهای بیراههرو (آفرود)
- جلوگیری از چیدن سبزیهای کوهی و علفها
- پیشبینی آتشسوزی و فراهم ساختن امکانات مقابله با آن
*مدیر گروه دیدهبان کوهستان انجمن کوهنوردان ایران
۴۷۴۷
نظر شما