شاید شما هم بارها با خودتان گفته باشید: «باید با یک روانشناس صحبت کنم»، اما هر بار پیدا کردن روانشناس و شروع جلسات را به روز دیگری موکول کرده باشید. شاید مدتی است اضطراب و نگرانی رهایتان نمیکند، خوابتان بههم ریخته، در رابطه عاطفی یا خانوادگیتان با مشکل روبهرو شدهاید یا فشارهای کاری و زندگی بیش از گذشته خستهتان میکند؛ با این حال هنوز برای مراجعه به روانشناس اقدام نکردهاید. اما چرا با وجود اینکه میدانیم کمک تخصصی میتواند مفید باشد، گاهی از مراجعه به روانشناس اجتناب میکنیم؟
جملاتی مثل «فعلاً خودم از پسش برمیآیم»، «شاید خودش درست شود»، «مشکلم آنقدر جدی نیست» یا «بعداً برای روانشناس وقت میگیرم» برای بسیاری از افراد آشناست. به تعویق انداختن مراجعه به روانشناس لزوماً به این معنا نیست که فرد مشکل خود را نادیده میگیرد یا سلامت روانش برای او اهمیتی ندارد. فاصله میان احساس نیاز به کمک روانشناختی و اقدام برای دریافت آن میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی شکل بگیرد.
پژوهشها نشان میدهند عواملی مانند تمایل به حل مشکلات بهتنهایی، کماهمیت دانستن علائم، نگرانی از قضاوت دیگران و انگ مرتبط با مراجعه برای دریافت خدمات روانشناختی، همچنین هزینه و دشواری دسترسی به خدمات میتوانند مانع کمکگرفتن شوند.
بنابراین اگر مدتی است مراجعه به روانشناس را به تعویق میاندازید، اولین قدم این نیست که خودتان را سرزنش کنید؛ بلکه بهتر است ببینید چه عاملی مانع اقدام شما شده است؟ در این مقاله بررسی میکنیم چرا بعضی افراد از مراجعه به روانشناس اجتناب میکنند، چه ترسها و باورهایی پشت این تصمیم قرار دارد و چه زمانی بهتر است به جای منتظر ماندن برای بهتر شدن شرایط، برای دریافت کمک تخصصی اقدام کنیم.
«خودم میتوانم حلش کنم»؛ یکی از دلایل رایج تعویق مراجعه
یکی از رایجترین موانع مراجعه، این تصور است که باید مشکل را ابتدا بهتنهایی حل کرد. خوداتکایی بهخودیخود مسئلهای منفی نیست. خواب کافی، فعالیت بدنی، صحبت با افراد قابل اعتماد، مدیریت استرس و ایجاد تغییرات سالم در سبک زندگی میتوانند بخشی از مراقبت از سلامت روان باشند.
مشکل زمانی ایجاد میشود که «خودم از پسش برمیآیم» از یک تصمیم موقت به الگویی دائمی تبدیل شود. ممکن است فرد هفتهها منتظر بماند تا اضطراب، بیحوصلگی، مشکلات خواب یا تنشهای رابطهای خودبهخود برطرف شوند؛ در حالی که این مشکلات همچنان روی زندگی روزمره اثر میگذارند.
مطالعات انجامشده درباره کمکگرفتن برای مشکلات روانشناختی نیز ترجیح خوداتکایی را بهعنوان یکی از موانع پرتکرار شناسایی کردهاند. در یک مرور نظاممند درباره جوانان، خوداتکایی، انگ و خجالت و همچنین دشواری در تشخیص اینکه یک مشکل واقعاً نیازمند کمک تخصصی است، از مهمترین موانع گزارش شدهاند.
بنابراین سؤال مهم فقط این نیست که «آیا میتوانم خودم این مشکل را حل کنم؟» بلکه باید پرسید: «آیا تلاشهای من واقعاً باعث بهتر شدن شرایط شدهاند؟»
نگرانی از قضاوت دیگران چه نقشی دارد؟
برای بعضی افراد، مراجعه به روانشناس هنوز با نگرانی از قضاوت همراه است. ممکن است فرد فکر کند خانواده، دوستان یا همکاران او را ضعیف، ناتوان یا «بیمار» تصور میکنند. بعضی افراد نیز از مطرح شدن مراجعه خود در محیط اجتماعی یا خانوادگی نگران هستند.
این نگرانیها فقط یک تصور فردی نیستند. مرورهای پژوهشی نشان دادهاند که انگ مرتبط با مشکلات روانی و دریافت خدمات سلامت روان میتواند با کاهش تمایل به کمکگرفتن ارتباط داشته باشد. در یک مرور نظاممند از ۱۴۴ مطالعه با بیش از ۹۰ هزار شرکتکننده، انگ یکی از موانع مهم کمکگرفتن بود و نگرانی درباره افشای مشکل نیز از موانع پرتکرار گزارش شد.
سازمان جهانی بهداشت نیز در گزارشهای اخیر خود تأکید کرده است که انگ و تبعیض میتوانند افراد را از دریافت کمک بازدارند و دسترسی به خدمات سلامت روان را دشوارتر کنند.
در واقع، مراجعه به روانشناس الزاماً به معنای وجود یک اختلال شدید نیست. افراد ممکن است برای مدیریت استرس، مشکلات رابطه، نگرانی مداوم، تغییرات خلق، مشکلات خواب یا مسائل دیگری که عملکرد روزمرهشان را تحت تأثیر قرار داده است، از رواندرمانی کمک بگیرند.
هزینه جلسات چگونه میتواند شروع یا ادامه مشاوره را دشوار کند؟
حتی زمانی که فرد برای مراجعه آماده است، هزینه میتواند تصمیم را به تعویق بیندازد. مسئله فقط هزینه یک جلسه نیست؛ اگر فرد به چند جلسه نیاز داشته باشد، باید بتواند هزینه جلسات را در طول زمان نیز مدیریت کند.
سازمان جهانی بهداشت هزینه بالا، دسترسی محدود، کمبود اطلاعات و تجربههای نامناسب قبلی را در کنار عوامل دیگری که میتوانند مانع استفاده از خدمات سلامت روان شوند، مطرح کرده است.
به همین دلیل، برای فردی که بودجه محدودی دارد، پیدا کردن گزینهای متناسب با توان مالی میتواند شروع مشاوره را عملیتر کند. استفاده از گزینههایی مانند روانشناس ارزان به معنای انتخاب خدمات بیکیفیت نیست؛ بلکه میتواند به معنای جستوجوی متخصصی باشد که هزینه جلسات او با شرایط مالی فرد تناسب بیشتری دارد.
نکته مهم این است که هنگام مقایسه هزینهها، فقط قیمت یک جلسه را نبینیم. امکان ادامه جلسات، تناسب متخصص با مسئله فرد و شرایط زمانی نیز باید در تصمیمگیری در نظر گرفته شوند.
کمبود وقت، رفتوآمد و پیدا نکردن متخصص مناسب هم مانع هستند
همه دلایل تعویق مراجعه، ذهنی یا احساسی نیستند. گاهی مسئله کاملاً عملی است. فرد ممکن است ساعت کاری طولانی داشته باشد، مسئولیت مراقبت از کودک یا اعضای خانواده را بر عهده داشته باشد یا در شهری زندگی کند که گزینههای محدودی برای دریافت خدمات تخصصی دارد. حتی پیدا کردن متخصص مناسب و هماهنگ کردن زمان جلسات میتواند به یک فرایند زمانبر تبدیل شود.
WHO نیز در بررسی موانع دسترسی به خدمات سلامت روان به عواملی مانند کمبود متخصص، زمان انتظار طولانی و دشواری پیدا کردن مسیر مناسب برای دریافت خدمات اشاره کرده است. گاهی همین اصطکاکهای کوچک باعث میشوند تصمیمی که در ابتدا «فقط برای چند روز» عقب افتاده بود، هفتهها یا ماهها طول بکشد.
مشاوره روانشناسی آنلاین کدام موانع را کمتر میکند؟
یکی از راههای کاهش بعضی از موانع عملی، استفاده از خدمات غیرحضوری است. مشاوره روانشناسی آنلاین میتواند برای افرادی که رفتوآمد، فاصله جغرافیایی یا هماهنگ کردن زمان مراجعه برایشان دشوار است، گزینهای قابل بررسی باشد.
در خدمات آنلاین، فرد در برخی شرایط میتواند بدون مراجعه فیزیکی به مطب، جلسه خود را از محل مناسبتری برگزار کند. این موضوع ممکن است زمان رفتوآمد را حذف یا کمتر کند و دسترسی به متخصصان را برای برخی افراد آسانتر کند. اسنپ دکتر یکی از پلتفرمهای معتبری است که امکان مشاوره آنلاین روانشناسی را برای همه افراد در هر کجای ایران فراهم کرده است. کاربران میتوانند از میان روانشناسان متخصص در حوزههای مختلف، مشاور مورد نظر خود را براساس شرایط و نیاز خود انتخاب و از او مشاوره تلفنی فوری و در لحظه دریافت کند.
البته آنلاین بودن به معنی بهتر بودن از مشاوره حضوری برای همه افراد نیست. انتخاب شکل دریافت خدمات باید بر اساس شرایط فرد، نوع مسئله، ترجیح شخصی و نظر متخصص انجام شود. نکته اصلی این است که اگر مانع اصلی «دسترسی» است، آنلاین بودن میتواند یکی از راههای کاهش این مانع باشد.
در انتخاب متخصص نیز بهتر است فقط به اولین گزینه اکتفا نشود. تخصص و تجربه مرتبط، رویکرد درمانی، احساس راحتی و شکل ارتباط با درمانگر از عواملی هستند که میتوانند در انتخاب متخصص اهمیت داشته باشند. مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) نیز بر اهمیت اعتماد و ارتباط مناسب با درمانگر و بررسی تخصص و تجربه او تأکید میکند.
آیا مشاوره کمهزینه الزاماً به معنی کیفیت پایینتر است؟
قیمت بهتنهایی معیار مناسبی برای سنجش کیفیت خدمات روانشناختی نیست. یک جلسه گرانتر لزوماً به این معنا نیست که برای هر فرد انتخاب مناسبتری خواهد بود و یک گزینه کمهزینه نیز الزاماً کیفیت پایینتری ندارد.
در انتخاب متخصص باید عوامل دیگری را هم بررسی کرد: آیا تجربه او با مسئله فرد مرتبط است؟ آیا رویکرد درمانی او برای شرایط فرد مناسب است؟ آیا فرد در جلسات احساس امنیت و راحتی میکند؟ آیا درباره روند درمان، اهداف و هزینهها شفافیت وجود دارد؟
NIMH نیز توصیه میکند هنگام انتخاب درمانگر درباره تخصص، تجربه، روش درمان، اهداف درمان، مدت احتمالی درمان و هزینه سؤال شود. همچنین اگر رابطه درمانی مناسب شکل نگرفت یا فرد احساس کرد درمان به بهبود شرایط کمک نمیکند، صحبت با درمانگر یا بررسی گزینههای دیگر میتواند منطقی باشد. بنابراین مشاوره روانشناسی ارزان را بهتر است بهعنوان راهی برای پیدا کردن گزینهای متناسب با بودجه در نظر گرفت، نه معیاری برای قضاوت درباره کیفیت.
آیا برای مراجعه به روانشناس باید منتظر شدید شدن مشکل ماند؟
یکی از باورهای رایج این است که تا زمانی که مشکل «خیلی جدی» نشده، نیازی به مراجعه نیست. اما برای دریافت کمک حرفهای لازم نیست فرد حتماً به مرحله بحران برسد.
NIMH توصیه میکند اگر علائم شدید یا آزاردهنده، مانند مشکلات خواب، تغییر اشتها، دشواری در تمرکز، از دست دادن علاقه به فعالیتهای معمول یا ناتوانی در انجام کارهای روزمره، حدود دو هفته یا بیشتر ادامه داشته باشند، دریافت کمک حرفهای را جدی بگیریم.
البته این عدد یک قانون قطعی برای همه افراد نیست. شدت علائم، مدت آنها و میزان تأثیرشان بر زندگی اهمیت دارند. برای مثال، اگر نگرانی یا مشکلات خلقی باعث شده عملکرد فرد در محل کار یا تحصیل، روابط یا مراقبت از خود به شکل محسوسی مختل شود، بهتر است تصمیم برای کمک گرفتن بیش از این به تعویق نیفتد.
در شرایط بحرانی یا زمانی که فرد احساس میکند ممکن است به خود یا دیگری آسیب بزند، موضوع دیگر صرفاً تعیین وقت مشاوره معمولی نیست و باید فوراً از خدمات اورژانسی یا کمک حرفهای فوری استفاده شود.
قبل از شروع مشاوره چه ابهامهایی میتوانند روشن شوند؟
گاهی مشکل اصلی این است که فرد دقیقاً نمیداند قرار است چه اتفاقی بیفتد. پاسخ دادن به چند سؤال ساده میتواند شروع مسیر را آسانتر کند:
- برای مسئله من چه نوع متخصصی مناسبتر است؟
- آیا بهتر است جلسه را آنلاین برگزار کنم یا حضوری؟
- جلسه اول معمولاً درباره چه موضوعاتی است؟
- هزینه هر جلسه چقدر است؟
- آیا میتوانم هزینه جلسات را در بلندمدت مدیریت کنم؟
- متخصص موردنظر چه تجربهای در زمینه مشکل من دارد؟
- اگر در جلسات احساس راحتی نکردم، چه گزینهای دارم؟
لازم نیست فرد پیش از جلسه اول همه پاسخها را بداند. حتی میتوان بخشی از همین ابهامها را در گفتوگو با متخصص مطرح کرد. هدف از انتخاب اولیه، پیدا کردن گزینهای مناسب برای شروع است، نه پیشبینی دقیق نتیجه درمان.
جمعبندی؛ فاصله بین «نیاز به کمک» و «اقدام برای دریافت کمک»
عقب انداختن مراجعه به روانشناس همیشه نشانه بیتوجهی به سلامت روان نیست. گاهی فرد تصور میکند خودش باید مشکل را حل کند؛ گاهی از قضاوت دیگران میترسد و گاهی هزینه، کمبود وقت، رفتوآمد یا دشواری پیدا کردن متخصص مناسب مانع تصمیمگیری میشود. شواهد پژوهشی نیز نشان میدهند این موانع معمولاً به یک عامل محدود نیستند و میتوانند همزمان روی رفتار کمکگرفتن اثر بگذارند.
راهحل لزوماً این نیست که فرد خود را برای یک تصمیم بزرگ و قطعی آماده کند. گاهی کافی است یکی از موانع را کوچکتر کنیم: بررسی گزینههای اقتصادیتر، پیدا کردن متخصص متناسب با نیاز، استفاده از خدمات آنلاین در صورت مناسب بودن یا حتی فقط مشخص کردن اینکه مشکل تا چه اندازه بر زندگی روزمره اثر گذاشته است.
در نهایت، سلامت روان هم مانند سلامت جسمی موضوعی نیست که همیشه لازم باشد تا رسیدن به نقطه بحرانی برای آن اقدام کنیم. اگر مشکلی ماندگار شده، زندگی روزمره را مختل کرده یا تلاشهای فردی برای مدیریت آن نتیجه کافی نداشته است، صحبت با یک متخصص میتواند قدمی منطقی برای روشنتر شدن شرایط و بررسی گزینههای کمک باشد.
۳۳۳
نظر شما