ریحانه اسکندری: صنعت تصویر و شبکه نمایش خانگی در ایران، در تمام سالهای اخیر یکی از پرچالشترین، پرمناقشهترین و در عین حال حیاتیترین حوزههای فرهنگی و اقتصادی کشور بوده است. با رشد چشمگیر پلتفرمهای پخش اینترنتی و اقبال روزافزون مخاطبان به آثار شبکه خانگی، عرصه حکمرانی رسانهای در ایران با تکانههای شدیدی مواجه شد.
در مرکز این تقابل، سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی، موسوم به «ساترا»، قرار دارد که بهعنوان نهادی وابسته به سازمان صداوسیما، وظیفه نظارت و صدور مجوز برای محصولات شبکه نمایش خانگی را بر عهده گرفته است.
توقیف ناگهانی برنامه «شفرونی» و برنامههای همزمان دیگری همچون «روشن»، بار دیگر آتش این مناقشه دیرینه را شعلهور کرده است. این اتفاق نشان داد که ابزارهای انضباطی صداوسیما و ساترا از دادگاه و درخواست توقیف تا فیلترینگ کامل پلتفرمها، نه یک استثنا، بلکه یک استراتژی مستمر برای تثبیت انحصار رسانهای است.
این گزارش با توجه به توقیف «شفرونی»، به بررسی آثار توقیفشده در تاریخ شبکه نمایش خانگی، سوابق مسدودسازی پلتفرمها، بررسی ساختار حقوقی ساترا و تحلیل پیامدهای اقتصادی و فرهنگی این تقابل میپردازد.
پرونده «شفرونی» و «روشن»؛ کالبدشکافی یک توقیف همزمان و ناهماهنگیهای نظارتی
در ۱۷ شهریورماه، انتشار خبر توقف و توقیف برنامه «شفرونی» شوکی به تیم این پروژه وارد کرد. برنامه «شفرونی» که یک مسابقه سرگرمی با محوریت آشپزی به کارگردانی رضا مهرانفر، تهیهکنندگی حسین ربانی غریبی و با اجرای نیما شعباننژاد بود، پس از پخش تنها سه قسمت از خروجی پلتفرم مربوطه حذف و توقیف شد.
بر اساس گزارشهای رسمی منتشرشده، توقیف این اثر نه بر پایه یک تصمیم اداری ساده در شورای نظارت، بلکه در پی شکایت مستقیم سازمان صداوسیما به قوه قضائیه و درخواست صریح ساترا صورت گرفت.
توقیف «شفرونی» موجی از انتقادات تند را از سوی سازندگان اثر به همراه داشت، چرا که ادعای ساترا مبنی بر «نداشتن مجوز» بهشدت از سوی تهیهکننده رد شد. حسین ربانی غریبی، تهیهکننده برنامه، در واکنش به این اقدام اعلام کرد که «شفرونی» هم دارای مجوز رسمی تولید بوده و هم ۱۲ قسمت از آن بهطور کامل در ساترا بازبینی شده و اصلاحیههای پخش را دریافت کرده بود.
به گفته او، سازندگان در هر قسمت تمامی ممیزیهای ابلاغشده از سوی ساترا را اعمال کرده بودند و توقیف ناگهانی اثر ناظر بر گزارشهای کذب، پروندهسازی و تنگنظری مدیران صداوسیما بوده است. تهیهکننده اثر صراحتا تأکید کرد که متوسل شدن نهاد ناظر به قوه قضائیه و پاک کردن صورت مسئله به جای گفتوگو با فعالان بخش خصوصی، آسیبهای جبرانناپذیری به اعتماد سرمایهگذاران وارد میسازد.
ابعاد این ماجرا زمانی پیچیدهتر شد که درست در همان روز توقیف «شفرونی»، برنامه دیگری تحت عنوان «روشن» به اجرای علی میرمیرانی نیز تنها مدت کوتاهی پس از آغاز انتشار، با دستور مستقیم ساترا متوقف و توقیف شد.
توقیف همزمان دو برنامه مسابقه و تاکشو از یک پلتفرم در یک روز، نشاندهنده تغییر الگوی رفتاری ساترا از «تعدیل محتوا» به «برخورد قهری سلبی» بود.
علاوه بر این، برنامههای دیگری نظیر «اکنون» با اجرای سروش صحت نیز با چالشهای مشابهی مواجه شدند؛ بهطوری که ساترا با ادعای نقض حقوق مالکیت فکری سازمان صداوسیما و تشابه فرمتی با برنامههای پیشین این مجری در تلویزیون، روند انتشار آن را با اختلال جدی روبرو ساخت. بررسی روند توقیف «شفرونی» و برنامههای همجوار نشان میدهد که نهاد ناظر نه تنها در مرحله تولید، بلکه حتی پس از اخذ مجوزهای اولیه و اعمال ممیزیهای پسینی، ثبات تصمیمگیری نداشته و زنجیره تولید را با ریسکهای غیرقابل پیشبینی مواجه میسازد.
کارنامه سیاه ممیزی؛ تقویم جامع سریالها و برنامههای توقیفشده در شبکه نمایش خانگی
بررسی تاریخچه شبکه نمایش خانگی در ایران نشان میدهد که توقیف «شفرونی» یک پدیده مجزا نیست، بلکه حلقهای از یک زنجیره طولانی برخورد با آثار نمایشی است.
تقریباً هیچ اثر پرمخاطب و شاخصی در شبکه نمایش خانگی تولید نشده که حداقل برای چند روز یا چند ماه طعم توقیف، ممیزیهای سنگین یا دادگاهی شدن را نچشیده باشد. در ادامه، پرونده تمامی آثار توقیفی شبکه نمایش خانگی با ذکر جزئیات زمان، دلایل و نهادهای شاکی بازخوانی میشود.
سریال سووشون؛ بزرگترین پروژه اقتباسی در بنبست مجوز
مجموعه «سووشون» به کارگردانی نرگس آبیار و تهیهکنندگی محمدحسین قاسمی، که بهعنوان یکی از آثار اقتباسی از رمان مشهور سیمین دانشور شناخته میشد، در خردادماه با توقیف ناگهانی روبرو گردید. این سریال پس از انتشار اولین قسمت، با بیانیه تند ساترا و ورود مدعیالعموم توقیف شد. ساترا علت اصلی توقف پخش را عدم اخذ مجوزهای اولیه برای فیلمنامه و تولید از سوی سازندگان اعلام کرد.
این توقیف که تا ماهها ادامه یافت، یکی از سنگینترین ضربههای مالی را به پلتفرم عرضهکننده وارد ساخت و پخش اثر را در هالهای از ابهام فرو برد.
پلتفرم پخشکننده نیز رسما در همین راستا توقیفی حدودا یک ماهه را تجربه کرد که این موضوع به کاربرانی که برای تماشای سووشون اشتراکهای ویژه تهیه کرده بودند ضربه زد.
سریال تاسیان؛ ممیزیهای پیدرپی و توقیف چندروزه
سریال «تاسیان» به کارگردانی تینا پاکروان، از دیگر محصولات پرحاشیه شبکه نمایش خانگی بود که پس از پخش سه قسمت توقیف شد.
پاکروان اعلام کرد که این اثر با اعمال «ممیزیهای بهشدت سنگین» منتشر شده بود، اما حساسیتهای فوقالعاده ساترا روی فضاسازیهای تاریخی و روابط شخصیتها باعث شد تا دستور توقیف آن صادر شود.
البته برخلاف «سووشون»، توقیف «تاسیان» تنها چند روز به طول انجامید و پس از رایزنیهای فشرده و اعمال اصلاحات مجدد، مجوز انتشار آن صادر شد و به خروجی پلتفرم بازگشت.
سریال غربت؛ اعتراضات قومیتی و مداخله مستقیم دادستانی
مجموعه «غربت» به کارگردانی امیر پورکیان، در ۴ شهریورماه ۱۴۰۳ پس از انتشار چند قسمت اولیه با موجی از حواشی و اعتراضات در فضای مجازی روبرو شد.
علت اصلی توقیف این اثر، نحوه تصویرسازی از شخصیت عربزبان «احلام» و حاشیهنشینی بود که اعتراضاتی را در میان برخی هموطنان و نمایندگان مجلس برانگیخت.
در پی این حواشی، دادستانی کل کشور وارد عمل شد و دستور توقیف کامل سریال را صادر کرد. سریال «غربت» پس از توقف چندهفتهای و انجام ممیزیهای اصلاحی سنگین در سکانسهای مربوط به قومیتها، موفق به اخذ مجوز مجدد و بازگشت به چرخه پخش شد.
کارگردان این سریال همان زمان در این باره به خبرآنلاین گفته بود: « ناراحتیام به این خاطر است که از کثیفترین راه ممکن برای تخریب و ضربه زدن به یک سریال استفاده شده است. ای کاش من جنوبی نبودم تا اینقدر ناراحت نمیشدم. طبیعی است که باید از هموطنان و همشهریهای جنوبیام به خاطر اینکه احساساتشان را جریحهدار کردهاند، عذرخواهی کنم اما کسانی باید خجالتزده باشند که در طول عمرشان هر بلایی را سر مردم آوردهاند و عذرخواهی نکردهاند.»
او اشاره کرده بود: «واقعا باید خجالت کشید؛ مگر میشود یک کاری پروانه نداشته باشد اما در پلتفرم و شبکه نمایش خانگی پخش شود؟ پس از این به بعد از آقایان باید پرسید شما در ساترا چه کاره اید؟ قرار بود به ما نامه اصلاحیهها داده شود و حتی معاون وزیر ارشاد هم این قول را داده بود اما تا این لحظه که با شما صحبت کردهام خبری از این اصلاحیهها نشده است.»
او ادامه داد: «آقای دادستان به داد ما برس. اختیار نمایندهتان در ساترا از شما بیشتر است!»
سریال شبکه مخفی زنان؛ رکورددار توقیفهای ۱۰ ماهه
سریال کمدی-تاریخی «شبکه مخفی زنان» به کارگردانی افشین هاشمی و تهیهکنندگی جواد نوروزبیگی، یکی از طولانیترین پروندههای توقیف را در تاریخ شبکه نمایش خانگی به نام خود ثبت کرده است. این سریال که با محتوای طنز سیاسی و اجتماعی ساخته شده بود، در جریان پخش خود در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ چندین بار با توقف پخش مواجه شد.
حساسیتهای سیاسی روی سمتوسوی داستانی و ممیزیهای پیاپی ساترا باعث شد که پخش این سریال در یک مقطع حدود ۱۰ ماه متوقف بماند. در نهایت در آبانماه ۱۴۰۲، با رایزنیهای مداوم پلتفرم پخشکننده، تهیهکننده و مسئولان ساترا، ادامه قسمتهای سریال رفع توقیف شد و به خروجی بازگشت.
سریال جیران؛ توقیف دوماهه در پی دعوای حقوقی و ادعای سرقت ادبی
مجموعه «جیران» به کارگردانی حسن فتحی، تنها اثری است که توقیف آن نه به دلیل ممیزی اخلاقی یا سیاسی ساترا، بلکه در پی یک دعوای حقوقی و از سوی شاکی خصوصی رخ داد.
اواخر تیرماه ۱۴۰۱، با شکایت مهرداد غفارزاده (نویسنده و کارگردان سریال «آهوی من مارال») مبنی بر وقوع سرقت ادبی در متن «جیران»، دستور قضایی برای توقیف این سریال صادر شد. این توقیف که بازتابهای رسانهای وسیعی داشت، حدود دو ماه (تا شهریور ۱۴۰۱) به طول انجامید. در نهایت پس از بررسیهای کارشناسی کارگروههای قضایی و رفع شباهتهای ادعا شده، با دستور مجدد مراجع قضایی، «جیران» رفع توقیف شد و انتشار آن از سر گرفته شد.
سریال قورباغه؛ توقیف پیش از پخش به دلیل بررسی منشأ سرمایه
سریال «قورباغه» به کارگردانی هومن سیدی، اولین اثری بود که حتی پیش از انتشار اولین قسمت، با دستور مستقیم مقام قضایی متوقف شد. در اواخر پاییز ۱۳۹۹، در حالی که بیلبوردهای تبلیغاتی سریال در سراسر کشور نصب شده بود، دادسرای عمومی و انقلاب تهران اعلام کرد که پخش این اثر برای بررسی ابهامات موجود در منشأ سرمایهگذاری متوقف شده است.
شایعات حاکی از آن بود که سرمایهگذار پرحاشیه سریال «شهرزاد» که درگیر پرونده مفاسد اقتصادی بود، در این اثر نیز نقش داشته است. این توقیف حدود دو هفته به طول انجامید و پس از شفافسازی پرونده مالی و تأیید مراجع قضایی، «قورباغه» در اوایل دیماه ۱۳۹۹ آزاد شد و توانست به پخش برسد.
سریال سقوط؛ نافرمانی پلتفرم و پخش بدون مجوز
سریال امنیتی «سقوط» به کارگردانی سجاد پهلوانزاده در دی و بهمن ۱۴۰۱، یکی از بیسابقهترین پروندههای مواجهه ساترا و پلتفرمها را شکل داد. پس از پایان فیلمبرداری و خروج حمید فرخنژاد (بازیگر نقش اصلی) از کشور و موضعگیریهای تند سیاسی او، حساسیتهای شدیدی روی پخش اثر ایجاد شد. ساترا اعلام کرد که این سریال مجوز انتشار ندارد و تا تعیین تکلیف نهایی نباید پخش شود.
اما پلتفرم پخشکننده بدون اخذ مجوز رسمی از ساترا، اقدام به بارگذاری و انتشار هفتگی «سقوط» کرد. اگرچه ساترا پرونده شکایت قضایی علیه پلتفرم تشکیل داد، اما سریال تا قسمت آخر منتشر شد و توقیف فیزیکی روی آن اعمال نگردید.
سریال زخم کاری؛ توقف ۵ روزه در پی تقابل علنی کارگردان و ساترا
در تیرماه ۱۴۰۰، انتشار قسمت هفتم از فصل اول سریال «زخم کاری» به کارگردانی محمدحسین مهدویان با توقف ناگهانی روبرو شد. علت این توقف، مخالفت شدید مهدویان با ممیزیهای اصلاحی سنگینی بود که ساترا برای سکانسهای آسیبهای اجتماعی و روابط شخصیتها صادر کرده بود.
مهدویان با انتشار نامهای به علنی کردن ممیزیها اقدام کرد. این تقابل رسانهای باعث شد قسمت هفتم در موعد مقرر پخش نشود. پس از ۵ روز چانهزنی و تعدیل ممیزیها، دو طرف به توافق رسیدند و اثر با اعمال تغییرات جزیی منتشر شد.
سریال روزی روزگاری مریخ؛ توقیف ۴۸ ساعته در یک پلتفرم
مجموعه کمدی «روزی روزگاری مریخ» به کارگردانی پیمان قاسمخانی و محسن چگینی در تابستان ۱۴۰۱ دچار یک توقیف بسیار کوتاه شد. این سریال که بهطور مشترک از دو پلتفرم منتشر میشد، پس از پخش قسمت اول، به دستور ساترا به دلیل «عدم اخذ مجوز نهایی انتشار» از روی خروجی یکی از پلتفرمها حذف گردید. این توقیف کمتر از ۴۸ ساعت ادامه داشت و با پیگیری سازندگان و صدور مجوز، سریال به پلتفرم بازگشت. پلتفرم دیگر در تمام این ۴۸ ساعت زیر بار حذف اثر نرفت و به پخش آن ادامه داد.
سریال میخواهم زنده بمانم؛ توقیف ۴۸ ساعته با شکایت نیروی انتظامی
مجموعه «میخواهم زنده بمانم» به کارگردانی شهرام شاهحسینی در خرداد ۱۴۰۰ با چالش ورود نهادهای نظامی و انتظامی روبرو شد. معاونت اجتماعی وقت نیروی انتظامی (ناجا) با ارسال نامهای رسمی به ساترا و مراجع قضایی، خواستار توقف فوری پخش سریال شد. علت این اعتراض، نحوه بازنمایی عملکرد نیروهای کمیته انقلاب اسلامی در دهه ۱۳۶۰ بود که از نظر ناجا مغایر با واقعیتهای تاریخی تلقی میشد.
پخش سریال به مدت ۴۸ ساعت متوقف ماند و پس از برگزاری جلسات مشترک میان مدیران پلتفرم، سازندگان و مسئولان ناجا، اصلاحاتی در زیرنویسها و برخی سکانسها صورت گرفت و مجوز پخش مجدداً صادر شد.
سریال ممنوعه؛ توقیف دوماهه توسط سازمان سینمایی وقت
در شهریورماه ۱۳۹۷، پیش از آنکه ساترا مدیریت کامل حوزه نمایش خانگی را بر عهده بگیرد، سریال «ممنوعه» به کارگردانی امیر پورکیان پس از پخش دو قسمت اولیه توقیف شد. وجود سکانسهای حاشیهساز مرتبط با روابط نامتعارف و رفتارهای جوانان، اعتراضات فراوانی را برانگیخت و سازمان سینمایی وزارت ارشاد دستور توقیف اثر را برای بازبینی کامل صادر کرد.
«ممنوعه» حدود دو ماه در توقیف ماند و پس از بازنویسی برخی خطوط داستانی و اصلاحات گسترده بصری، اجازه انتشار یافت.
سریال عاشقانه؛ توقیف اینترنتی در پی دعوای مالکیتی
مجموعه «عاشقانه» به کارگردانی منوچهر هادی در سال ۱۳۹۶، یکی از نخستین نمونههای توقیف در بستر اینترنت بود. اختلاف حقوقی شدید میان سرمایهگذاران و شرکتهای پخش اینترنتی درباره مالکیت منافع دیجیتال اثر، کار را به دادگاه کشاند. مرجع قضایی دستور داد تا انتشار اینترنتی سریال بهطور کامل متوقف شود و اثر تنها به صورت لوح فشرده (DVD) در فروشگاهها توزیع گردد. این توقیف اینترنتی مدتی ادامه داشت تا اینکه با تسویه حسابهای مالی و توافق طرفین رفع شد.
وقتی کل سکو هدف قرار میگیرد؛ از فیلترینگ یک پلتفرم تا نامهنگاری برای تعطیلی پلتفرمی دیگر
نگاهی به زیستبوم رسانههای دیجیتال نشان میدهد که سیاستهای تنبیهی صداوسیما و ساترا تنها به توقیف یک فیلم یا سریال محدود نمانده، بلکه در موارد متعددی کل زیرساخت فنی، پهنای باند و حیات اقتصادی پلتفرمها هدف برخوردهای سخت قرار گرفته است. مسدودسازی و فیلترینگ کامل پلتفرم «نماوا» شدیدترین برخورد ساختاری با یک پلتفرم بود که در خردادماه و در جریان پرونده پخش سریال «سووشون» رخ داد.
در پی عدم تمکین پلتفرم «نماوا» به هشدارهای ساترا مبنی بر توقف انتشار سریال بدون مجوز «سووشون»، ساترا موضوع را به عنوان تخلف از حاکمیت قانون به مدعیالعموم گزارش کرد. به دنبال این گزارش، دستور مسدودسازی و فیلترینگ کامل دامنه و اپلیکیشن «نماوا» صادر شد. این مسدودسازی که چند روز به طول انجامید، پلتفرم نماوا را از دسترس میلیونها کاربر خارج کرد و خسارات مالی و اعتباری سنگینی به این سکو وارد ساخت. ساترا حتی در بیانیهای رسمی، از اقدام قاطعانه دادستانی در «حفظ حکمرانی یکپارچه فرهنگی» قدردانی کرد؛ اقدامی که نشان داد نهاد ناظر برای تثبیت قدرت خود، ابایی از تعطیلی کامل یک بنگاه اقتصادی ندارد.
سابقه تلاش برای تعطیلی کامل پلتفرمها به تابستان سال ۱۴۰۱ بازمیگردد. در مردادماه ۱۴۰۱، افشای نامهای محرمانه از سوی سعید مقیسه (رئیس وقت ساترا) خطاب به رئیس سازمان صداوسیما و مراجع عالی کشور، جنجال بیسابقهای بهپا کرد. در این نامه و مکتوبات پیرامونی آن، ساترا بهصراحت خواستار «تعلیق مجوز فعالیت»، «فیلترینگ کامل دامنهها»، «قطع پهنای باند اینترنت»، «مسدودسازی درگاههای پرداخت بانکی» و «ممنوعیت هرگونه تبلیغات محیطی و شهری» برای دو پلتفرم «فیلیمو» و «نماوا» شده بود.
علت این درخواست بیسابقه، سرپیچی پلتفرمها از ممیزیهای ساترا و پخش برخی آثار مانند «یاغی»، «جیران» و «جدال یازده» بدون طی کامل مراحل نظارتی اعلام شده بود. اگرچه با ورود شورای عالی فضای مجازی، بدنه دولت و مقاومت افکار عمومی، سناریوی تعطیلی کامل کل صنعت شبکه نمایش خانگی در آن مقطع عقب رانده شد، اما مشخص گردید که نگاه ساترا به پلتفرمها، نگاه به یک «متخلف امنیتی-رسانهای» است نه یک شریک بخش خصوصی.
با وجود تلاشهای مداوم ساترا بهعنوان بازوی اجرایی صداوسیما برای جرمانگاری فعالیت پلتفرمها، مراجع قضایی در مواردی با درخواستهای قهری ساترا همراهی نکردهاند. در نمونهای شاخص، پس از شکایتهای متعدد صداوسیما از مدیرعامل فیلیمو به اتهام «اخلال در نظم و آسایش عمومی» و «عرضه نوارها و محصولات تصویری بدون مجوز»، دادسرای عمومی و انقلاب تهران پس از بررسیهای دقیق حقوقی، قرار «منع تعقیب» صادر کرد. دادگاه در رای خود تأکید کرد که عدم اخذ مجوز اداری از یک نهاد نظارتی، الزاماً به معنای وقوع جرم کیفری نیست و نمیتوان رفتارهای اقتصادی و فرهنگی بخش خصوصی را با اتهامات سنگین امنیتی و کیفری متوقف ساخت.
تحلیل پیامدهای اقتصادی و فرهنگی؛ خروج سرمایه و کوچ مخاطب به شبکههای بیگانه
سیاستهای قهری ساترا و صداوسیما و چوباندازیهای مداوم در مسیر تولیدات شبکه نمایش خانگی، پیامدهای عمیق و مخربی در دو عرصه اقتصاد و فرهنگ بر جای گذاشته است.
تولید یک سریال الف یا یک برنامه سرگرمی بزرگ در شبکه نمایش خانگی، نیازمند سرمایهگذاریهای چند ده میلیاردی است. وقتی یک تهیهکننده یا سرمایهگذار بخش خصوصی مشاهده میکند که برنامهای مانند «شفرونی» با وجود اخذ مجوز تولید و دریافت اصلاحیهها، تنها با شکایت رقیب دولتی توقیف میشود، یا سریالی مانند «سووشون» باعث پلمب و فیلترینگ کل پلتفرم میگردد، امنیت روانی و اقتصادیاش کاملاً نابود میشود. نتیجه مستقیم این فرآیند، «خروج سرمایههای بخش خصوصی» از صنعت فیلمسازی، تعلیق پروژههای بزرگ اشتغالزا و بلاتکلیفی صدها فعال سینمایی و رسانهای است.
شکست در جنگ روایتها و کوچ مخاطبان
یکی از اهداف اصلی شکلگیری شبکه نمایش خانگی، ایجاد بدیلی داخلی برای پاسخ به نیازهای سرگرمی مردم و جلوگیری از گرایش آنها به شبکههای ماهوارهای فارسیزبان خارج از کشور بود. نمایش خانگی در سالهای اخیر توانسته بود بخش زیادی از مخاطبان ریزشکرده صداوسیما را به سمت بسترهای قانونی داخلی جذب کند.
مخاطبی که اشتراک خریده و ناگهان با توقف پخش سریال مورد علاقهاش مواجه میشود، اعتماد خود را به پلتفرمهای بومی از دست داده و برای تامین نیاز رسانهای خود به سمت شبکههای تلویزیونی ماهوارهای فارسیزبان کوچ میکند. این اتفاق، دقیقا نقطهای است که حاکمیت رسانهای کشور به دست خود تضعیف میشود. شبکه نمایش خانگی سرمایه ملی و فرهنگی کشور است. تداوم رویکرد کنونی ساترا و صداوسیما، نه به معنای صیانت از فرهنگ، بلکه به معنای تخریب زیرساختهای اقتصادی صنعت تصویری کشور و موازیکاری آسیبزا با هدف حفظ انحصار رسانهای شکستخورده خواهد بود.
۲۴۲۲۴۴
نظر شما