به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، قرآن کریم تنها انسانها را در برابر دعوت الهی مسئول نمیداند؛ آیات سوره «جن» نشان میدهد که جنیان نیز موجوداتی مختار و مسئولاند و در برابر حق، دو مسیر متفاوت را انتخاب میکنند؛ گروهی تسلیم خداوند میشوند و راه رشد را برمیگزینند و گروهی نیز از مسیر حقیقت منحرف شده و گرفتار سرانجامی سخت میشوند.
بنابر روایت فارس، در ادامه آیات سوره جن، روایت جنیانی که با شنیدن قرآن شگفتزده و سپس مؤمن شدند، از بیان شگفتی آنان نسبت به کلام الهی فراتر میرود و به موضوعات مهمی همچون تفاوت اهل هدایت و انحراف، رابطه استقامت با نعمت و آزمایش، توحید در عبادت، جایگاه پیامبر(ص) و چگونگی حفاظت الهی از وحی میپردازد. در تفسیر «المیزان» نیز این آیات در امتداد محورهای اصلی سوره، یعنی توحید، نبوت و معاد، مورد بررسی قرار گرفتهاند.
جنیان هم در برابر حق دو مسیر دارند
جنیانی که پیشتر از شنیدن قرآن به شگفت آمده و به آن ایمان آورده بودند، در آیه ۱۴ سوره جن از واقعیتی مهم سخن میگویند:
«وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ»
یعنی در میان ما گروهی تسلیم حقاند و گروهی نیز از مسیر عدالت و حقیقت منحرف شدهاند.
بر این اساس، همانگونه که در میان انسانها مؤمن و کافر وجود دارد، جنیان نیز یکسان نیستند و به دو گروه اهل ایمان و اهل انحراف تقسیم میشوند.
جن بودن نه نشانه برتری است و نه عامل نجات
از نگاه علامه طباطبایی، سخنان جنیان در این آیات نشان میدهد که آنان نیز مانند انسانها دارای اختیار و مسئولیتاند و در برابر دعوت الهی، انتخاب میکنند.
قرآن معیار ارزش را در «جن بودن» یا «انسان بودن» قرار نمیدهد؛ آنچه اهمیت دارد، پذیرش حق و حرکت در مسیر هدایت است. از همین رو جنیان پس از بیان تفاوت میان گروههای خود میگویند:
«فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَئِکَ تَحَرَّوْا رَشَدًا»
هرکس تسلیم خدا شود، راه رشد و هدایت را جستوجو و انتخاب کرده است.
در مقابل، «قاسطون» کسانی هستند که از مسیر حق منحرف شدهاند و قرآن سرانجام آنان را چنین بیان میکند:
«لِجَهَنَّمَ حَطَبًا»
یعنی برای جهنم، هیزم خواهند بود.
استقامت در مسیر حق چه نتیجهای دارد؟
آیه ۱۶ سوره جن از فراوانی نعمت در صورت استقامت در مسیر الهی سخن میگوید:
«وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا»
«ماءً غدقاً» به معنای آب فراوان و گواراست و در این آیه تصویری از گشایش و فراوانی نعمت ارائه میکند.
اما قرآن بلافاصله یک نکته مهم را یادآور میشود:
«لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ»
یعنی آنان را به وسیله همان نعمتها میآزماییم.
بنابراین فراوانی و رفاه صرفاً پاداش نیست؛ خود میتواند میدان آزمون باشد. آنچه اهمیت دارد، تنها میزان برخورداری انسان نیست، بلکه نحوه مواجهه او با نعمت است. همانطور که فقر میتواند وسیله آزمایش باشد، ثروت، قدرت و رفاه نیز ممکن است آزمونی دشوار برای انسان باشند.
در مقابل، آیه ۱۷ از «عذاباً صعداً» سخن میگوید؛ عذابی دشوار و فزاینده برای کسانی که از یاد پروردگار روی میگردانند. در نتیجه، مسئله اصلی تنها نعمت یا محرومیت نیست، بلکه نسبت انسان با خداوند است.
مسجد؛ جایگاه عبادت خالصانه برای خدا
آیه ۱۸ بار دیگر محور سخن را به مسئله توحید و عبادت بازمیگرداند:
«وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا»
نسبت دادن مساجد به خداوند، بر اختصاص عبادت به او تأکید دارد. مسجد نماد و جایگاه عبادت است و عبادت نیز باید خالصانه برای خداوند انجام شود.
پس از آن، آیه ۱۹ تصویری از واکنش شدید مخالفان در برابر دعوت پیامبر(ص) ارائه میکند:
«لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ یَدْعُوهُ کَادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَدًا»
هنگامی که پیامبر(ص) برای عبادت و دعوت خداوند برمیخیزد، مخالفان چنان گرد او جمع میشوند که گویی تودهای فشرده تشکیل دادهاند.
با این حال، پاسخ پیامبر(ص) کاملاً روشن است:
«إِنَّمَا أَدْعُوا رَبِّی وَلَا أُشْرِکُ بِهِ أَحَدًا»
من تنها پروردگارم را میخوانم و هیچکس را شریک او قرار نمیدهم.
پیامبر(ص) مالک مستقل سود و زیان مردم نیست
آیات ۲۰ تا ۲۳ سوره جن مرز میان مقام پیامبری و مقام ربوبی را روشن میکنند. پیامبر(ص) مأمور دعوت و رساندن پیام خداوند است، نه اینکه به صورت مستقل مالک سود و زیان مردم باشد.
از همین رو میفرماید:
«لَا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا»
و سپس تأکید میکند:
«لَنْ یُجِیرَنِی مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ»
این آیات بر نفی هرگونه استقلال در برابر خداوند تأکید دارند. حتی رسول الهی نیز در برابر اراده خداوند استقلالی از خود ندارد و مأموریت او در نهایت، رساندن پیام الهی است:
«إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَرِسَالاتِهِ»
بنابراین پیامبر(ص) وظیفهای جز ابلاغ پیامهای الهی ندارد و سرپیچی از خدا و رسول او نیز سرانجامی جز رویارویی با آتش جهنم نخواهد داشت.
علم غیب در اختیار چه کسی است؟
در آیات پایانی سوره، موضوع علم غیب مطرح میشود. پیامبر(ص) مأمور میشود اعلام کند که از زمان تحقق وعده الهی آگاهی ندارد:
«أَقَرِیبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَدًا»
علم غیب در اصل در اختیار خداوند است؛ همان خدایی که «عَالِمُ الْغَیْبِ» است و از غیب خود کسی را به طور مستقل آگاه نمیکند:
«فَلَا یُظْهِرُ عَلَی غَیْبِهِ أَحَدًا»
با این حال، قرآن استثنایی را نیز بیان میکند:
«إِلَّا مَنِ ارْتَضَی مِنْ رَسُولٍ»
یعنی خداوند اگر بخواهد، بخشی از غیب را در اختیار پیامبری که مورد رضایت اوست قرار میدهد و برای حفاظت از این وحی نیز نگهبانانی در پیش رو و پشت سر او قرار میدهد:
«یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا»
در پایان نیز سوره جن بر احاطه کامل علم خداوند تأکید میکند:
«وَأَحْصَی کُلَّ شَیْءٍ عَدَدًا»
به این ترتیب، آیات پایانی سوره جن یادآور میشود که پیام الهی حاصل حدس و گمان نیست و در معرض دستکاری موجودات دیگر قرار ندارد؛ خداوند خود بر وحی و چگونگی انتقال آن احاطه و نظارت دارد.
تلاوت این آیات از سوره مبارکه جن را که در صفحه ۵۷۳ قرآن کریم قرار دارد، ببینید و بشنوید.
نظر شما