به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، زیارت جامعه کبیره از جمله زیارتهای پربار و عمیقی است که در فرازهای مختلف آن، ابعاد گوناگونی از مقام و جایگاه اهلبیت(ع) بیان شده است. یکی از بخشهای قابل تأمل این زیارت، این عبارت است: «ذکرکم فی الذاکرین و اسماؤکم فی الأسماء و أجسادکم فی الأجساد و أرواحکم فی الأرواح و أنفسکم فی النفوس و آثارکم فی الآثار و قبورکم فی القبور».
در این فراز، از یاد، نام، جسم، روح، نفس، آثار و قبور اهلبیت(ع) سخن گفته میشود؛ اما پرسش اینجاست که این تعبیرها دقیقاً چه معنایی دارند و مقصود از قرار گرفتن آنها «در میان» یادها، نامها، اجسام، ارواح، نفوس، آثار و قبور چیست؟
بنابر روایت الشیعه، برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید با معنای برخی واژههای کلیدی این فراز آشنا شد و سپس دیدگاههای مختلفی را که درباره تفسیر این عبارت در منابع بیان شده است، بررسی کرد.
معنای عبارتهایی از زیارت جامعه کبیره
عبارتهای زیر از زیارت جامعه کبیره چه معنایی دارند؟
«ذکرکم فی الذاکرین و اسماؤکم فی الأسماء و أجسادکم فی الأجساد و أرواحکم فی الأرواح و أنفسکم فی النفوس و آثارکم فی الآثار و قبورکم فی القبور»
برای فهم دقیقتر این فراز از زیارت جامعه کبیره، ابتدا بهتر است معنای لغوی برخی واژههای بهکاررفته در آن را مرور کنیم.
۱. روح:
«روح» در لغت به معنای جان، روان، مایه و برگزیده هر چیز آمده و جمع آن «ارواح» است.[۱] در اینجا مقصود از روح، حقیقتی است که حیات انسان به آن وابسته است.[۲]
۲. نفس:
«نفس» به معنای حقیقت و ذات هر چیز است و جمع آن «أنفس» گفته میشود.[۳]
۳. اثر:
«اثر» به چیزی گفته میشود که از شخص یا شیئی باقی میماند؛ مانند نشانه و علامت و جمع آن «آثار» است.[۴]
با توجه به این معانی، میتوان به سراغ شرح و تفسیر عبارتهای زیارت جامعه کبیره رفت. برای این فرازهای ارزشمند، تفسیرهای مختلفی بیان شده که برخی از آنها چنین است:
تفسیر نخست؛ بیان عظمت و جایگاه اهلبیت(ع)
زائر پس از آنکه با عبارت «بأبی أنتم و أمی و نفسی و أهلی و مالی»؛ یعنی «پدر و مادرم، جانم، خانوادهام و مالم به فدای شما باد»، میزان محبت و ارادت خود را به اهلبیت(ع) ابراز میکند، در ادامه به بیان عظمت و جایگاه آنان میپردازد.
بر اساس این تفسیر، وقتی گفته میشود «ذکرکم فی الذاکرین»، منظور این است که یاد اهلبیت(ع) هرچند در میان یادهای دیگر قرار دارد، اما میان یاد آنان و یاد دیگران تفاوتی اساسی وجود دارد؛ چراکه اهلبیت(ع) دارای کمال، رفعت و منزلتی هستند که دیگران از آن برخوردار نیستند.
عبارت «فما أحلی أسماءکم» که پس از این فرازها آمده نیز میتواند مؤید همین برداشت باشد؛ یعنی شیرینی و دلنشینی نامهای اهلبیت(ع) نشانه امتیاز و جایگاه خاص آنان است.[۵]
بنابراین سایر عبارتها نیز بر همین اساس معنا میشوند؛ یعنی اگرچه نامهای اهلبیت(ع) در کنار نامهای دیگر قرار گرفته، اما میان نام آنان و دیگر نامها فاصلهای بسیار است و هیچیک از نامها به شیرینی و لذت نام اهلبیت(ع) نیست.
همچنین اگر جسم، روح، نفس، آثار و قبور آنان در میان اجسام، ارواح، نفوس، آثار و قبور دیگران قرار گرفته است، عظمت و ویژگیهایی که در جسم، روح، حقیقت و آثار اهلبیت(ع) وجود دارد، در دیگران دیده نمیشود.[۶]
تفسیر دوم؛ بهترین بودن یاد و نام اهلبیت(ع)
بر اساس تفسیر دیگری، این عبارتها در اصل مبتداهایی هستند که خبر آنها حذف شده و میتوان برای آنها واژه «أحسن» را در نظر گرفت؛ یعنی «بهترین».
در این صورت، «ذکرکم فی الذاکرین» به معنای «یاد شما در میان یادها، بهترین یاد است» خواهد بود و «أسماؤکم فی الأسماء» یعنی «نامهای شما در میان نامها، بهترین نامهاست».[۷]
بر همین اساس، سایر عبارتها نیز بر برتری و امتیاز ویژه اهلبیت(ع) در زمینه جسم، روح، نفس، آثار و قبور دلالت میکنند.
تفسیر سوم؛ معنای ویژه ذکر، اسم، جسم، روح و آثار اهلبیت(ع)
در تفسیر سوم، برای هر یک از این عبارتها معنایی متناسب با همان فراز در نظر گرفته شده است:
۱. «ذکرکم فی الذاکرین»؛ یاد شما، یاد خداست
اهلبیت(ع) برگزیدگان و سرآمد ذاکران هستند. در تفسیر آیه «وَلَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ»، از امام باقر(ع) نقل شده است: «نحن ذکر الله و نحن اکبر»؛ یعنی «ما ذکر خدا هستیم و ما اکبر هستیم».[۸][۹]
۲. «أسماؤکم فی الأسماء»؛ نامهای شما در میان اسماء
در این نگاه، نامهای اهلبیت(ع) از جایگاهی ویژه و مرتبهای بلند برخوردار است.[۱۰]
از امام رضا(ع) نقل شده است: «هرگاه با مشکلی مواجه شدید، از ما یاری بخواهید» و این سخن با آیه شریفه «وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی فَادْعُوهُ بِهَا» مرتبط دانسته شده است.
همچنین امام صادق(ع) در این زمینه فرمودهاند: «به خدا قسم! اسماء حسنی ما هستیم» و از هیچکس عملی پذیرفته نمیشود مگر با شناخت ما.[۱۱][۱۲]
۳. «أجسادکم فی الأجساد و أرواحکم فی الأرواح»
بر اساس این تفسیر، اجساد اهلبیت(ع) از «اعلی علیین» آفریده شده و ارواح آنان از نور عظمت خداوند خلق شده است. از این رو، میان جسم و روح اهلبیت(ع) و جسم و روح دیگران تفاوتی بسیار وجود دارد.
۴. «أنفسکم فی النفوس»
نفوس اهلبیت(ع) پاک، والا و مطمئن هستند و نمیتوان آنها را با نفوس دیگران مقایسه کرد.
۵. «آثارکم فی الآثار»
آثار اهلبیت(ع) نسبت به آثار دیگران برتری دارد؛ بلکه این آثار میتواند راهنما و نشانهای برای آثار نیک و حسنات باشد.
۶. «قبورکم فی القبور»
قبور و مزارهای اهلبیت(ع) در شمار بقعههایی قرار دارند که خداوند آنها را پاک و طاهر قرار داده و نسبت به سایر قبرها از جایگاه و برتری ویژهای برخوردارند.[۱۳]
بنابراین، بر اساس این تفسیر، اهلبیت(ع) در همه شئون دارای جایگاهی ممتاز هستند و هیچیک از مخلوقات را نمیتوان با آنان مقایسه کرد.
امیرالمؤمنین(ع) نیز در خطبه دوم نهجالبلاغه میفرمایند:
«أحدی من هذه الأمة لا یقاس بآل محمد صلیاللهوعلیهوآله و الذین هم من نعمهم مدینة لا یساوی بهم. آل محمد علیهمالسلام أساس الدین و عماد الیقین.»
بر اساس این سخن، هیچیک از افراد این امت با آل محمد(ص) قابل مقایسه نیستند و کسانی که همواره از نعمتهای آنان بهرهمند میشوند نیز با ایشان برابر نیستند. آل محمد(ع) پایه دین و ستون یقین معرفی شدهاند.[۱۴]
نتیجه
با توجه به سه تفسیری که برای این فراز از زیارت جامعه کبیره بیان شده است، میتوان گفت مضمون مشترک آنها بر جایگاه ویژه و برتری اهلبیت(ع) در ابعاد گوناگون تأکید دارد؛ از یاد و نام گرفته تا جسم، روح، نفس، آثار و قبور.
بر این اساس، اهلبیت(ع) از جمیع جهات دارای مرتبهای ممتاز هستند و عظمت و جایگاه آنان با دیگر مخلوقات قابل مقایسه نیست.
پاورقی
[۱] معارف و معاریف، ج ۵، ص ۷۱۰.
[۲] سید علی حسینی صدر، فی رحاب الزیارة الجامعة، دارالغدیر، قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ ه ق، ص ۶۰۰.
[۳] الصدر حسینی، همان.
[۴] دشتی حسینی، همان، ج ۱، ص ۲۳.
[۵] الصدر حسینی، همان.
[۶] الصدر حسینی، همان.
[۷] الصدر حسینی، همان.
[۸] عنکبوت (۲۹)، آیه ۴۵.
[۹] محمد بن یعقوب کلینی، کافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ج ۲، ص ۵۹۸، ح ۱.
[۱۰] امام الصدر حسینی، همان.
[۱۱] محمد بن مسعود عیاشی، تفسیر عیاشی، چاپخانه علمیه قم، ج ۲، ص ۴۲.
[۱۲] العیاشی، همان.
[۱۳] الصدر حسینی، همان، ص ۶۰۱–۶۰۲.
[۱۴] نهجالبلاغه، صبحی صالح، خطبه ۲، ص ۴۷.
نظر شما