به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، امام علی(علیهالسلام) در بیان جایگاه رزق و روزی میفرماید: «بدان که روزی بر دو گونه است: یک نوع، روزی است که به جستجوی آن برمیخیزی [و باید برخیزی] و نوع دیگری آن است که به سراغ تو خواهد آمد؛ حتی اگر به دنبالش نروی، خود به دنبال تو میآید.»
این سخن نشان میدهد که انسان در مسیر تأمین معاش نه باید گرفتار حرص و زیادهخواهی شود و نه به سستی و تنبلی روی آورد. انسان وظیفه دارد برای کسب روزی تلاش کند و به سراغ فعالیتهای روزانه و اسباب طبیعی زندگی برود؛ اما در کنار آن باید بداند که همه روزی انسان صرفاً محصول تلاش مستقیم او نیست و گاهی نعمتهایی بدون برنامهریزی قبلی و حتی بدون زحمت مستقیم به او میرسد.
امام علی(علیهالسلام) در بخشی از نامه ۳۱ «نهجالبلاغه» درباره انواع رزق میفرماید: «پسرم بدان که روزی بر دو گونه است: یک نوع، روزی است که به جستجوی آن برمیخیزی [و باید برخیزی] و نوع دیگری آن که به سراغ تو خواهد آمد، حتی اگر به دنبالش نروی خود به دنبال تو میآید»؛ «وَ اعْلَمْ یَا بُنَیَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاکَ».
این تعبیر، با توجه به جمله مشابه اما مفصلتری که در «کلمات قصار» آمده، بیانگر آن است که انسان در طلب روزی نباید دچار حرص و افراط شود و در عین حال نباید دست از تلاش و کوشش بردارد.
منظور از روزیهایی که انسان باید برای به دست آوردن آنها تلاش کند، فعالیتهای معمول و روزمره زندگی است؛ از جمله کشاورزی، صنعت، تجارت و دیگر کسبوکارها. در مقابل، بخشی از روزیها بدون آنکه انسان مستقیماً در پی آنها باشد، به او میرسند؛ مانند ارث، هدایا و برخی درآمدها یا فرصتهای غیرمنتظره.
بنابراین، اگر در مقطعی روزیِ نوع نخست برای انسان محدود یا دشوار شد، نباید از رحمت و لطف خداوند ناامید شود؛ بلکه باید همچنان به تلاش خود ادامه دهد و در کنار آن، چشم امید به روزیهایی داشته باشد که ممکن است بدون محاسبه قبلی به سراغ او بیایند.
رزقی که بیآنکه بخواهیم به سراغمان میآید
تأمل در نظام آفرینش نیز نمونههای فراوانی از این نوع روزی را پیش روی انسان قرار میدهد و امید او را به لطف الهی بیشتر میکند. جنین در دوران حضور خود در رحم، غذای مورد نیازش را از طریق بند ناف و به واسطه مادر دریافت میکند و پس از تولد نیز نیازهای اولیه خود را از شیر مادر تأمین میکند.
«قرآن مجید» میفرماید: «وَ مَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللهِ رِزْقُها وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها کُلٌّ فِی کِتاب مُبینٍ»؛ «هیچ جنبندهای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست و او قرارگاه و محل نقل و انتقالشان را میداند؛ همه اینها در کتاب مبین [لوح محفوظ] ثبت است.»
از سوی دیگر، اگر انسان تقوا را پیشه کند و از راههای حرام برای کسب درآمد دوری کند، خداوند نیز برای او راه گشایش قرار میدهد و وعده وسعت رزق را مطرح کرده است: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللهَ یَجْعَلْ لَّهُ مَخْرَجاً * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِب».
در جهان آفرینش نیز بسیاری از نعمتهای ارزشمند و ضروری زندگی، به مقتضای رحمانیت خداوند، بدون آنکه انسان برای به دست آوردن آنها تلاش مستقیمی انجام دهد، در اختیار او قرار گرفته است؛ نور خورشید، باران، برکات زمین و اکسیژن هوا از جمله این نعمتها هستند که حیات انسان و دیگر موجودات بدون آنها امکانپذیر نیست.
این همان بخشی از روزی است که به تعبیر امام علی(ع)، به سراغ انسان میآید؛ حتی اگر انسان برای یافتنش حرکت نکرده باشد.
قرآن کریم نیز میفرماید: «وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ»؛ «و روزی شما در آسمان است و نیز آنچه شما وعده داده میشوید.»
در آیهای دیگر میخوانیم: «وَ ما أَنْزَلَ اللهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِّزْقٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها»؛ «از آیات و نشانههای خدا رزقی [بارانی] است که از آسمان برای شما نازل میکند و به وسیله آن زمین را بعد از مردنش حیات میبخشد.»
البته این آیه با توجه به قرائن موجود در آن، به باران و دانههای حیاتبخش آن اشاره دارد؛ اما آیه پیشین مفهومی گستردهتر دارد و میتواند نور خورشید را که منشأ بسیاری از حرکتها در زمین است و همچنین هوا را که اساس حیات موجودات زنده به شمار میرود، دربرگیرد.
روایتهایی از روزیهای غیرمنتظره
در تاریخ نیز نمونههایی از اتفاقات وجود دارد که میتوان آنها را مصداقی از روزیهایی دانست که بدون جستوجوی مستقیم انسان به سراغ او میآیند.
ابن ابیالحدید در شرح این سخن، داستانی را درباره عمادالدوله، از سلاطین آلبویه، نقل کرده است. زمانی که عمادالدوله وارد شیراز شد، ابنیاقوت، حاکم آن منطقه، ناچار به فرار شد. این در حالی بود که وضعیت مالی عمادالدوله چندان مناسب نبود.
در جریان عبور او از بیابان، ناگهان یکی از پاهای اسبش در زمین فرو رفت و عمادالدوله مجبور شد از اسب پایین بیاید. غلامان برای نجات او وارد عمل شدند و در جریان این اتفاق متوجه شدند که در آن محل نقبی بزرگ وجود دارد. به دستور عمادالدوله، محل را حفر کردند و در نهایت انبار بزرگی از ذخایر ارزشمند و اموال گرانقیمت را یافتند که متعلق به ابنیاقوت بود.
در حادثهای دیگر، عمادالدوله در همان شهر استراحت کرده و در خانهای که پیشتر محل سکونت ابنیاقوت بود، به پشت دراز کشیده بود که ناگهان ماری را روی سقف دید. به غلامان دستور داد مار را بکشند. مار در میان چوبهای سقف پنهان شد و همین موضوع باعث شد عمادالدوله فرمان دهد چوبها را بشکنند.
هنگامی که چوبهای سقف را کنار زدند، بیش از پنجاه هزار دینار پیدا کردند که در آنجا پنهان شده بود.
ماجرای دیگری نیز هنگامی رخ داد که عمادالدوله به خیاطی برای دوخت لباس نیاز داشت. اطرافیان او خیاطی را معرفی کردند که پیش از آن لباسهای ابنیاقوت را میدوخت. درباره او گفته بودند مردی مؤمن و خیرخواه است؛ تنها مشکلش این بود که ناشنوا بود، هرچند توانایی سخن گفتن داشت.
عمادالدوله دستور داد خیاط را نزد او بیاورند. خیاط که از حضور نزد او بسیار ترسیده بود، در برابر عمادالدوله قرار گرفت. عمادالدوله درباره لباسی که میخواست برایش بدوزد، توضیح داد؛ اما چون خیاط ناشنوا بود، سخنان او را نشنید و ذهنش به موضوع دیگری رفت.
او با نگرانی گفت: «به خدا سوگند ای مولای من، ابنیاقوت بیش از چهار صندوق نزد من به امانت نداشت؛ اگر دشمنان من چیزی غیر از این بگویند، باور نکن.»
عمادالدوله از این سخنان شگفتزده شد و دستور داد صندوقها را بیاورند. هنگامی که صندوقها حاضر شدند، مشخص شد که همه آنها سرشار از طلا، زیورآلات و جواهراتی هستند که متعلق به ابنیاقوت بوده است. عمادالدوله این اموال را نیز به عنوان غنیمت تصاحب کرد.
این داستان، در کنار نمونههای فراوان دیگری که در زندگی و جهان آفرینش دیده میشود، یادآور همان نکتهای است که امام علی(ع) درباره رزق بیان کرده است: انسان باید وظیفه خود را در تلاش و کسب روزی انجام دهد، اما نباید تمام آرامش و امید خود را به میزان درآمد و نتیجه تلاش مستقیم خویش گره بزند.
پینوشت:
۱. نهجالبلاغه، شریف رضی، محمد بن حسین، محقق/مصحح: صبحی صالح، هجرت، قم، ۱۴۱۴ قمری، چاپ اول، ص ۵۴۳، حکمت ۳۷۹.
۲. سوره هود، آیه ۶.
۳. سوره طلاق، آیات ۲ و ۳.
۴. سوره ذاریات، آیه ۲۲.
۵. سوره جاثیه، آیه ۵.
۶. شرح نهجالبلاغه، ابن ابیالحدید، ابوحامد عزالدین عبدالحمید بن هبةالله بن محمد بن محمد، محقق/مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، قم، ۱۴۰۴ قمری، چاپ اول، ج ۱۶، ص ۱۱۴.
۷. گردآوری از کتاب «پیام امام امیرالمؤمنین(علیهالسلام)»، مکارم شیرازی، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعی از فضلاء، دارالکتب الاسلامیة، تهران، ۱۳۸۶ شمسی، چاپ اول، ج ۹، ص ۶۶۵.
منبع: پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی
نظر شما