به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، این حکایت قدیمی که به ضرب‌المثل معروف «چاه‌کن همیشه ته چاه است» ارتباط دارد، روایتی عبرت‌آموز از حسادت، فریبکاری و عاقبت بدخواهی است.
نقشه عجیب غلام برای بدنام کردن مرد عرب
در روایت مشهور این حکایت، ماجرا به دوران خلافت معتصم عباسی بازمی‌گردد. در آن روزگار، خلیفه با مردی از اعراب بادیه‌نشین دوستی و الفت پیدا کرده بود و از همنشینی با او لذت می‌برد.
این دوستی برای یکی از غلامان دربار خوشایند نبود. غلام که از علاقه خلیفه به مرد عرب حسادت می‌کرد، حضور او را مانعی برای نزدیک‌تر شدن خودش به معتصم می‌دانست. به همین دلیل، تصمیم گرفت با نقشه‌ای حساب‌شده، رقیبش را از چشم خلیفه بیندازد.
او به جای درگیری مستقیم، حیله‌ای ساده اما زیرکانه طراحی کرد.
روزی مرد عرب را به خانه خود دعوت کرد و از او خواست برای صرف ناهار مهمانش باشد. غلام پیش از آمدن مهمان، به آشپز سفارش کرد مقدار زیادی سیر در غذای او بریزد.
مرد عرب که از نیت واقعی میزبانش خبر نداشت، دعوت را پذیرفت و پس از صرف غذا، مدتی با او به گفت‌وگو پرداخت.
غذای سیر و توطئه‌ای که خلیفه را فریب داد
هنگام خداحافظی، غلام با لحنی دوستانه به مهمانش گفت:
«حالا که سیر خورده‌ای، وقتی نزد خلیفه می‌روی مراقب باش. بهتر است کمتر صحبت کنی و هنگام حرف زدن دستت را جلوی دهانت بگیری تا بوی سیر، معتصم را ناراحت نکند.»
مرد عرب این توصیه را از روی خیرخواهی دانست و با خیال راحت خانه غلام را ترک کرد.
اما نقشه اصلی تازه آغاز شده بود.
غلام بلافاصله پس از رفتن مهمان، خود را به خلیفه رساند و داستان دیگری تعریف کرد. او مدعی شد مرد عرب از بوی دهان معتصم شکایت کرده و گفته است هنگام هم‌صحبتی با خلیفه مجبور می‌شود دستش را جلوی بینی و دهانش بگیرد تا بوی نامطبوع را تحمل کند.
معتصم با شنیدن این حرف خشمگین شد و دستور داد مرد عرب را به قصر بیاورند.
مرد بی‌خبر از توطئه، وارد مجلس خلیفه شد و درست مطابق توصیه غلام، دستش را جلوی دهانش گرفت تا بوی سیر باعث ناراحتی معتصم نشود.
اما خلیفه که پیش‌تر سخنان غلام را شنیده بود، این رفتار را نشانه درستی ادعای او دانست.
فرمان مرگ خلیفه؛ نامه‌ای که سرنوشت غلام را تغییر داد
معتصم بدون آنکه از مرد عرب توضیحی بخواهد، نامه‌ای نوشت و آن را مهر کرد. در نامه فرمان داده شده بود که آورنده آن، به محض گشوده شدن، کشته شود.
سپس نامه را به مرد عرب سپرد و از او خواست آن را نزد حاکم منطقه‌ای دیگر ببرد.
مرد عرب که از محتوای نامه بی‌خبر بود، مأموریت را پذیرفت و از قصر خارج شد.
در همین هنگام، غلام حسود او را دید و درباره مأموریتش پرسید. وقتی فهمید خلیفه نامه‌ای مهم برای رساندن به حاکم به مرد عرب سپرده است، به فکر افتاد که این فرصت می‌تواند راهی برای کسب پاداش و جلب اعتماد بیشتر معتصم باشد.
بنابراین به مرد عرب پیشنهاد کرد نامه را به او بسپارد تا خودش آن را سریع‌تر به مقصد برساند.
مرد عرب نیز که هنوز به ظاهر دوستانه غلام اعتماد داشت، نامه را به او داد و در بغداد منتظر بازگشتش ماند.
غلام با خوشحالی راهی مقصد شد؛ بی‌آنکه بداند نامه‌ای که برای نابودی رقیبش صادر شده، اکنون در دست خود اوست.
وقتی به مقصد رسید و نامه را گشودند، فرمان خلیفه اجرا شد و غلام به سرنوشت شومی گرفتار شد که خودش برای مرد عرب طراحی کرده بود.
پایان تلخ توطئه‌گر؛ وقتی چاه‌کن در چاه افتاد
چند روز گذشت و معتصم سراغ غلام را گرفت، اما کسی از او خبری نداشت. در مقابل، به خلیفه اطلاع دادند که مرد عرب همچنان در بغداد حضور دارد.
این خبر معتصم را شگفت‌زده کرد. او دستور داد مرد عرب را دوباره به قصر بیاورند.
خلیفه از او پرسید چرا نامه را به مقصد نرسانده است و سپس درباره رفتارش در مجلس و اینکه چرا هنگام صحبت دستش را جلوی دهانش گرفته بود، توضیح خواست.
مرد عرب که تازه متوجه ماجرای عجیب شده بود، تمام اتفاقات را از ابتدا تعریف کرد؛ از مهمانی غلام و خوردن غذای سیر گرفته تا توصیه‌ای که هنگام خداحافظی به او کرده بود.
با شنیدن این ماجرا، معتصم دریافت که غلام چگونه با فریبکاری قصد داشته مرد عرب را بدنام کند و او را از چشم خلیفه بیندازد؛ اما در نهایت خودش قربانی همان توطئه شده است.
در روایت مشهور این حکایت، این ماجرا با ضرب‌المثل معروف «چاه‌کن همیشه ته چاه است» پیوند خورده است.
معنی ضرب‌المثل «چاه‌کن همیشه ته چاه است» چیست؟
این ضرب‌المثل زمانی به کار می‌رود که کسی برای آسیب رساندن به دیگری نقشه می‌کشد، اما سرانجام خودش گرفتار همان نقشه و پیامدهای کارش می‌شود.
معادل این مفهوم در زبان عربی چنین آمده است:
«مَن حَفَرَ بِئراً لِأَخیهِ وَقَعَ فیها»
یعنی: هر کس برای برادرش چاهی بکند، سرانجام خودش در آن می‌افتد.
حکایت غلام حسود دربار عباسی یادآوری می‌کند که بدخواهی و فریبکاری همیشه آن‌گونه که طراحانش انتظار دارند پیش نمی‌رود. گاهی کسی که برای زمین زدن دیگران نقشه می‌کشد، بی‌آنکه بداند مسیر سقوط خودش را هموار می‌کند.
منبع:فارس
نظر شما