به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در فرهنگ اسلامی، استجابت دعا تنها به خواستن و تکرار الفاظ محدود نمیشود؛ بلکه حالات روحی و رفتار انسان نیز میتواند در فراهم شدن زمینه پذیرش دعا نقش داشته باشد. در روایتی از پیامبر اکرم(ص)، سه گروه بهعنوان کسانی معرفی شدهاند که دعایشان رد نمیشود: بیمار، توبهکننده و سخاوتمند؛ سه گروهی که هر یک به شکلی، زمینهای از پاکی، دلشکستگی و رهایی از تعلقات دنیوی را در وجود خود ایجاد کردهاند.
یکی از موضوعات مهم در بحث دعا، گلایه برخی مؤمنان از اجابت نشدن خواستههایشان است. گاهی انسان به دلیل ناآگاهی از حکمتها و مصالح پنهانی، تصور میکند دعایش نادیده گرفته شده یا حقی از او ضایع شده است؛ در حالی که حقیقت امر ممکن است فراتر از آن چیزی باشد که انسان در ظاهر مشاهده میکند.
بنابر روایت شیعه نیوز، روایات اسلامی تنها به اصل دعا کردن توجه نکردهاند، بلکه درباره شرایط و حالات دعا کننده نیز نکاتی را بیان کردهاند. در یکی از این روایات، پیامبر اکرم(ص) سه گروه را معرفی میکنند که دعایشان رد نمیشود.
حدیث پیامبر(ص) درباره سه گروه
در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) آمده است:
«ثَلاثَةٌ لا تُرَدُّ دَعْوَتُهُمْ: الْمَرِیضُ وَ التَّائِبُ وَ السَّخِیُّ»
یعنی: سه نفرند که دعایشان رد نمیشود: بیمار، توبهکننده و سخاوتمند. [۱]
این روایت، سه وضعیت متفاوت انسانی را در کنار یکدیگر قرار میدهد؛ بیماری که از نظر جسمی و روحی دچار شکستگی شده، توبهکنندهای که از گناه بازگشته و سخاوتمندی که از وابستگی شدید به مال فاصله گرفته است.
چرا دعای بیمار مستجاب است؟
نخستین گروهی که در این روایت به آن اشاره شده، بیمار است. شاید بتوان یکی از حکمتهای این مسئله را در وضعیت روحی انسان هنگام بیماری جستوجو کرد. انسان سالم گاهی به دلیل برخورداری از تواناییهای جسمی و امکانات زندگی، دچار نوعی غفلت یا غرور میشود؛ اما بیماری میتواند این حالت را کنار بزند و انسان را به ضعف و نیازمندی ذاتی خود متوجه کند.
در چنین شرایطی، قلب انسان ممکن است رقیقتر شود و دعا از عمق نیاز و شکستگی دل او برآید؛ دعایی که با حالتی متفاوت از غرور و غفلت همراه است.
سه بهره ویژه برای بیمار
در حدیث دیگری آمده است که پیامبر اکرم(ص) هنگام عیادت از سلمان به او فرمودند:
«یَا سَلْمَانُ إِنَّ لَکَ فِی عِلَّتِکَ ثَلاثَ خِصَالٍ... دُعَاؤُکَ فِیهِ مُسْتَجَابٌ...»
یعنی: «ای سلمان! در بیماریات سه بهره برای توست؛ به یاد پروردگارت هستی، دعایت در این حالت مستجاب است و گناهانت فرو میریزد...» [۲]
بر اساس این روایت، بیماری تنها رنج و سختی نیست؛ بلکه میتواند فرصتی برای توجه بیشتر به خداوند، پاک شدن از گناهان و بهرهمندی از حالتی ویژه در دعا باشد.
شباهت دعای بیمار و دعای فرشتگان
در روایت دیگری از پیامبر اکرم(ص) آمده است:
«إِذَا دَخَلْتَ عَلَی مَرِیضٍ فَمُرْهُ أَنْ یَدْعُوَ لَکَ؛ فَإِنَّ دُعَاءَهُ کَدُعَاءِ الْمَلَائِکَةِ»
یعنی: «هنگامی که نزد بیماری رفتی، از او بخواه برایت دعا کند؛ زیرا دعای او مانند دعای فرشتگان است.» [۳]
با توجه به این روایت، میتوان گفت یکی از وجوه این تشبیه، وضعیت ویژه روحی بیمار است؛ همانگونه که در روایت مربوط به سلمان نیز به آمرزش گناهان در دوران بیماری اشاره شده است. فرشتگان مرتکب گناه نمیشوند و بیمار نیز بنا بر این روایات، میتواند در اثر بیماری و تحمل آن، از گناهان پاک شود.
توبهکننده؛ کسی که به سوی خدا بازگشته است
گروه دوم در روایت پیامبر(ص)، توبهکنندگان هستند. البته توبه زمانی میتواند زمینه بازگشت حقیقی انسان به سوی خداوند را فراهم کند که با شرایط خود همراه باشد.
یکی از ارکان مهم توبه، پشیمانی و ندامت قلبی از گناه است. اگر انسان از گذشته خود پشیمان نباشد، صرف کنار گذاشتن ظاهری گناه نمیتواند به معنای توبه حقیقی باشد. توبه واقعی با احساس ندامت، تصمیم بر ترک گناه و جبران گذشته همراه است.
چرا دعای توبهکننده رد نمیشود؟
یکی از حکمتهایی که میتوان برای پذیرش دعای توبهکننده بیان کرد، پاک شدن انسان از آثار گناه و بازگشت او به مسیر بندگی است.
در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) آمده است:
«اَلتَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ کَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ»
یعنی: «کسی که از گناه توبه کرده، مانند کسی است که گناهی نکرده است.» [۴]
بنابراین، توبهکننده با بازگشت حقیقی به سوی خدا، زمینهای تازه برای ارتباط معنوی و دعا فراهم میکند.
سخاوتمند؛ کسی که از وابستگی به مال فاصله گرفته است
سومین گروه، سخاوتمندان هستند. سخاوت تنها بخشیدن بخشی از دارایی نیست؛ بلکه میتواند نشانهای از نوع نگاه انسان به مال و دنیا باشد.
انسان سخاوتمند، برخلاف فردی که دلبستگی شدیدی به دارایی خود دارد، آمادگی بیشتری برای بخشیدن و سهیم کردن دیگران در نعمتهایی دارد که در اختیار او قرار گرفته است. از این منظر، سخاوت میتواند نشانه کاهش وابستگی قلبی به مال باشد.
سه آفت بخل و دلبستگی به مال
در برخی روایات و مواعظ، برای بخل و دلبستگی شدید به مال پیامدهایی ذکر شده است. از جمله، از سلمان نقل شده که مال انسان بخیل ممکن است با آفتهایی مواجه شود؛ از جمله اینکه فرد بمیرد و وارثانش آن را در راهی غیرالهی مصرف کنند، یا فرد ظالمی بر اموال او مسلط شود و علاوه بر گرفتن مال، او را خوار و ذلیل کند، یا اینکه خودِ صاحب مال بر اثر خواستهها و اشتهای نفسانی، داراییاش را تباه کند. [۵]
در مقابل، سخاوتمندی انسان را از تنگنظری و وابستگی شدید به مال دور میکند و روحیه بخشش و جوانمردی را در او تقویت میسازد.
سخاوت؛ راهی برای نزدیک شدن به خصلتهای ابراهیمی
سخاوت از جمله صفاتی است که در زندگی پیامبران الهی نیز مورد توجه قرار گرفته است. حضرت ابراهیم(ع) به مهماننوازی و بخشندگی شهرت داشت و در روایتی در «علل الشرائع»، یکی از عوامل رسیدن ایشان به مقام خلیلالرحمن، سخاوت و مهماننوازی بیان شده است. [۶]
از این منظر، انسان سخاوتمند میتواند با تمرین بخشش و گشادهدستی، خود را به خصلتهای ابراهیمی نزدیک کند و زمینه معنوی بیشتری برای دعا و ارتباط با خداوند فراهم آورد.
وجه مشترک سه گروه چیست؟
با کنار هم قرار دادن این سه گروه، میتوان یک وجه مشترک را مشاهده کرد: بیمار، توبهکننده و سخاوتمند، هر یک به شکلی از تعلقات و موانع درونی فاصله گرفتهاند.
بیمار با تجربه ضعف و شکستگی، توبهکننده با بازگشت از گناه و جبران گذشته و سخاوتمند با بخشیدن مال و کاهش وابستگی به دنیا، زمینهای درونی برای توجه بیشتر به خداوند ایجاد میکنند.
در نتیجه، استجابت دعا در این روایت صرفاً به «خواستن» مربوط نیست؛ بلکه وضعیت انسانِ دعا کننده و آنچه در درون او میگذرد نیز اهمیت پیدا میکند.
رکن مهم در استجابت دعا چیست؟
بر اساس این نگاه، بخشی از زمینه استجابت دعا را خود انسان فراهم میکند. انسان با اصلاح رفتار، توبه، پاک کردن دل از گناه، کاهش دلبستگیهای مادی و تقویت روحیه بخشش، میتواند موانع درونی ارتباط خود با خداوند را کاهش دهد.
البته این مسئله به معنای آن نیست که هر دعایی الزاماً دقیقاً مطابق خواسته انسان و در زمان مورد انتظار او مستجاب خواهد شد؛ زیرا در آموزههای دینی، مصلحت و حکمت الهی نیز مطرح است. انسان ممکن است چیزی را بخواهد که از حقیقت و پیامدهای آن آگاهی کامل ندارد.
از سوی دیگر، نباید از «توفیق دعا» نیز غافل شد. توفیق دعا و توجه به خداوند خود میتواند نعمتی الهی باشد که انسان با اعمال صالح و خالصانه، زمینه بهرهمندی از آن را فراهم میکند.
بنابراین، شاید پیام اصلی این روایت آن باشد که پیش از آنکه تنها به دنبال تغییر نتیجه دعا باشیم، باید به تغییر وضعیت خود نیز توجه کنیم؛ زیرا گاهی راه استجابت، از اصلاح درون انسان آغاز میشود.
پینوشتها
[۱] إرشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۹۶.
[۲] الأمالی (للصدوق)، ج ۱، ص ۴۶۷.
[۳] بحار الأنوار، ج ۸۱، ص ۲۱۹، حدیث ۱۵؛ الکافی، ج ۳، ص ۱۱۷، حدیث ۳.
[۴] نهج الفصاحه، ابوالقاسم پاینده، ج ۱، ص ۳۹۴، حدیث ۱۱۹۵؛ الشهاب فی الحِکم و الآداب، ص ۱۸.
[۵] مواعظ العددیه، ص ۳۲۹.
[۶] علل الشرائع، ص ۳۵، ح ۴.
نظر شما