به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، چرا یکی در رفاه متولد می‌شود و دیگری با تنگدستی دست‌وپنجه نرم می‌کند؟ آیا تفاوت در ثروت و امکانات با عدالت خداوند منافات دارد؟ امام علی(ع) در خطبه ۹۱ نهج‌البلاغه، تفاوت روزی بندگان را بخشی از نظام حکیمانه الهی می‌داند؛ جایی که ثروت و فقر، هر دو نه نشانه برتری و محرومیت، بلکه میدان‌هایی برای سنجش شکر، صبر و نحوه مواجهه انسان با نعمت و سختی هستند.
بنابر روایت ابنا، امام علی(ع) در خطبه ۹۱ نهج‌البلاغه، با اشاره به چگونگی تقسیم روزی میان بندگان، این تفاوت را در چارچوب عدالت الهی تبیین می‌کند و هدف از آن را آزمون انسان‌ها می‌داند. کسانی که از نعمت و روزی فراوان برخوردارند، در معرض آزمایش قرار می‌گیرند تا مشخص شود آیا شکرگزار این نعمت‌ها هستند و بخشی از آنچه خداوند در اختیارشان قرار داده به محرومان می‌بخشند یا خیر. در مقابل، افرادی که با تنگی روزی روبه‌رو می‌شوند نیز آزموده می‌شوند که آیا در برابر دشواری‌ها صبر و استقامت خود را حفظ می‌کنند یا نه.
از نگاه امام علی(ع)، فقر و ثروت، سلامت و بیماری و شادی و اندوه چنان به یکدیگر نزدیک‌اند که انسان نمی‌تواند هیچ‌کدام را وضعیت همیشگی خود بداند. این واقعیت سبب می‌شود کسی که در شرایط رفاه، سلامت و شادی قرار دارد، دچار غرور و غفلت نشود و بداند که هر یک از این وضعیت‌ها ممکن است در معرض تغییر و زوال قرار گیرد.
امام علی(علیه‌السلام) در فرازی از خطبه ۹۱ نهج‌البلاغه درباره تقدیر و تقسیم روزی می‌فرماید: «وَ قَدَّرَ الْأَرْزَاقَ فَکَثَّرَهَا وَ قَلَّلَهَا، وَ قَسَّمَهَا عَلَی الضِّیقِ وَ السَّعَةِ»؛ خداوند روزی‌ها را اندازه‌گیری و مقدر کرد؛ برخی را فراوان و برخی را اندک قرار داد و روزی بندگان را در شرایط گوناگون، از تنگی تا گشایش، تقسیم کرد.
از آنجا که ممکن است تفاوت در میزان روزی افراد این پرسش را ایجاد کند که چگونه چنین تفاوتی با عدالت خداوند سازگار است، امام(ع) بلافاصله بر عادلانه بودن این تقسیم تأکید می‌کند و می‌فرماید: «فَعَدَلَ فِیهَا».
این سخن نشان می‌دهد که عدالت الهی الزاماً به معنای مساوی بودن سهم همه انسان‌ها نیست. عدالت به این معناست که هر چیز در جای مناسب خود قرار گیرد و هر فرد متناسب با مصلحت و شرایطش از آنچه برای او در نظر گرفته شده بهره‌مند شود.
در روایتی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نیز خداوند درباره تفاوت شرایط بندگان می‌فرماید:
«فَإِنَّ مِنْ عِبَادِیَ الْمُؤْمِنینَ مَنْ لَایُصْلِحُهُ إِلَّا الْفَاقَةَ وَ لَوْ أَغْنَیْتُهُ لَأَفْسَدَهُ ذلِکَ، وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِی مَنْ لَا یُصْلِحُهُ إِلَّا الصِّحَّةُ وَ لَوْ أَمْرَضْتُهُ لَأَفْسَدَهُ ذلِکَ ...»
مضمون این روایت آن است که برخی از بندگان مؤمن خداوند تنها در شرایط تنگدستی اصلاح می‌شوند و اگر به ثروت و بی‌نیازی برسند، ممکن است همین برخورداری موجب فساد آنان شود. در مقابل، گروهی دیگر جز با سلامت و برخورداری به صلاح نمی‌رسند و اگر گرفتار بیماری یا فقر شوند، ممکن است این وضعیت آنان را به فساد بکشاند. بنابراین، خداوند برای هر فرد شرایطی را قرار می‌دهد که با وضعیت و مصلحت او تناسب داشته باشد.
امام علی(ع) سپس درباره هدف این تفاوت‌ها توضیح بیشتری می‌دهد و می‌فرماید: «لِیَبْتَلِیَ مَنْ أَرَادَ بِمَیْسُورِهَا وَ مَعْسُورِهَا، وَ لِیَخْتَبِرَ بِذلِکَ الشُّکْرَ وَ الصَّبْرَ مِنْ غَنِیِّهَا وَ فَقِیرِهَا».
بر اساس این فراز، خداوند برخی بندگان را با فراخی روزی و برخی دیگر را با تنگی آن می‌آزماید تا شکرگزاری فرد برخوردار و صبر و پایداری فرد نیازمند آشکار شود.
ممکن است تفاوت شرایط در میان افراد مختلف باشد. گروهی از انسان‌ها از نعمت و ثروت بیشتری برخوردار می‌شوند تا در میدان آزمایش مشخص شود آیا قدر این نعمت را می‌دانند، خداوند را شکر می‌کنند و بخشی از ثروتی را که در اختیارشان قرار گرفته به محرومان و نیازمندان اختصاص می‌دهند یا خیر. همچنین باید دید آیا ثروت خود را در مسیر صحیح و در جای مناسب مصرف می‌کنند یا افزایش دارایی، آنان را از خداوند و مردم دور کرده و گرفتار غرور و غفلت می‌کند.
در سوی دیگر، کسانی که با تنگی روزی مواجه هستند نیز در معرض آزمون قرار دارند. آنان باید در برابر مشکلات و دشواری‌های زندگی صبر و استقامت داشته باشند و نباید سختی معیشت، آنان را به ناشکری، اعتراض به پروردگار یا روی آوردن به راه‌های حرام سوق دهد.
حتی ممکن است یک انسان در دوره‌های مختلف زندگی، هر دو وضعیت را تجربه کند؛ زمانی از رفاه و بی‌نیازی برخوردار باشد و زمانی دیگر با فقر و تنگدستی روبه‌رو شود. بنابراین، هم ثروت و هم فقر می‌توانند میدان امتحان الهی باشند و انسان در هر دو شرایط، از نظر شکر، صبر و میزان پایداری مورد آزمایش قرار گیرد.
امام علی(ع) در ادامه این سخن، به نکته دیگری نیز اشاره می‌کند و آن، درهم‌آمیختگی همیشگی شرایط متضاد زندگی است. فقر و غنا، سلامت و بیماری و شادی و اندوه آن‌چنان از یکدیگر فاصله ندارند که انسان بتواند برای همیشه به یکی از آنها تکیه کند.
آن حضرت می‌فرماید: «ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِیلَ فَاقَتِهَا، وَ بِسَلَامَتِهَا طَوَارِقَ آفَاتِهَا، وَ بِفُرَجِ أَفْرَاحِهَا غُصَصَ أَتْرَاحِهَا».
مفهوم این عبارت آن است که خداوند در کنار فراخی و گشایش روزی، آثار و بقایای تنگدستی را قرار داده و سلامت را نیز با حوادث و آسیب‌های احتمالی همراه کرده است؛ همان‌گونه که شادی و گشایش از غم و اندوه جدا نیست.
هدف از این همراهی و تغییرپذیری آن است که انسان در زمان برخورداری، سلامت و شادی مغرور نشود و تصور نکند شرایط مطلوبی که اکنون دارد برای همیشه ادامه خواهد داشت. انسان باید بداند که ثروت، سلامت و شادی همواره در معرض تغییر قرار دارند و ممکن است شرایط زندگی در مدت کوتاهی دگرگون شود.
به تعبیر شاعر:
«بر مال و جمال خویشتن غرّه مشو
کان را به شبی برند و این را به تبی»
در توضیح واژه «عقابیل» باید گفت این واژه جمع «عقبوله» است و به آثار و بقایای بیماری و مشکلات اشاره دارد؛ مانند آثاری که پس از بیماری و تب بر بدن یا لب باقی می‌ماند. کاربرد این واژه در سخن امام(ع) نشان می‌دهد که مشکلات و آثار دشواری‌ها همواره می‌توانند در کنار آسایش و رفاه وجود داشته باشند و این دو وضعیت کاملاً از یکدیگر جدا نیستند.
همچنین عبارت «بِفُرَجِ أَفْرَاحِهَا غُصَصَ أَتْرَاحِهَا» بار دیگر بر همین معنا تأکید می‌کند؛ زیرا «أَتْرَاح» جمع «ترح» است که به معنای غم و اندوه آمده و در برابر شادی قرار می‌گیرد. بنابراین، امام علی(ع) یادآور می‌شود که شادی‌های زندگی با اندوه‌ها درآمیخته‌اند و غصه‌ها نیز می‌توانند در کنار لحظات شادمانی حضور داشته باشند.
بر این اساس، از نگاه امام علی(ع)، تفاوت در میزان روزی انسان‌ها را نباید صرفاً نشانه برتری یا محرومیت افراد دانست. ثروت، فقر، سلامت، بیماری، شادی و اندوه هر یک می‌توانند بخشی از میدان آزمایش انسان باشند. فرد ثروتمند با نحوه استفاده از نعمت‌های خود و میزان شکر و بخشندگی‌اش آزموده می‌شود و فرد فقیر با صبر، استقامت و نحوه مواجهه با سختی‌ها.
همچنین هیچ‌کس نباید به شرایط فعلی زندگی خود مغرور یا ناامید شود؛ چراکه همان‌طور که فراخی می‌تواند جای خود را به تنگی بدهد، تنگدستی نیز می‌تواند پایان یابد و شرایط انسان دگرگون شود. از همین رو، نگاه امام علی(ع) به تفاوت روزی، در کنار مفهوم عدالت الهی، بر مسئولیت انسان در برابر شرایطی که در اختیار او قرار گرفته نیز تأکید دارد.
پی‌نوشت:
۱. الأمالی، طوسی، محمد بن حسن، دارالثقافة، قم، ۱۴۱۴ قمری، چاپ اول، ص ۱۶۶. مضمون مشابهی، به‌ویژه درباره غنا و فقر، سلامت و بیماری و توفیق عبادت و عدم توفیق، در کتاب علل الشرائع، ابن‌بابویه، محمد بن علی، کتابفروشی داوری، قم، ۱۳۸۵ شمسی / ۱۹۶۶ میلادی، چاپ اول، ج۱، ص۱۲، «باب علة خلق الخلق و اختلاف أحوالهم» نیز از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و از خداوند متعال نقل شده است.
۲. «أتراح» جمع «ترح» است و به معنای غم و اندوه به کار می‌رود و غالباً آن را در مقابل «فرح» تفسیر کرده‌اند؛ هرچند در برخی موارد، این واژه به معنای هلاکت و از میان رفتن خیر و خوبی نیز آمده است.
۳. گردآوری از کتاب پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)، مکارم شیرازی، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعی از فضلاء، دارالکتب الاسلامیة، تهران، ۱۳۸۶ شمسی، چاپ اول، ج۴، ص۱۷۲.
منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی
نظر شما