فهیمه نظری: شامگاه دوشنبه ۱۲ مهر ۱۳۶۱ درست در خلال عملیات موفقیت‌آمیز مسلم بن عقیل شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه ۵۲۲، سومین قطعنامه درباره جنگ ایران و عراق را صادر کرد. شورا در این قطعنامه به اتفاق آرا از ایران و عراق درخواس می‌کرد که بی‌درنگ با برقراری آتش‌بس هرگونه عملیات نظامی را متوقف کرده و به مرزهای بین‌المللی عقب‌نشینی کنند.
روز سه‌شنبه ۱۳ مهر ۱۳۶۱ درست فردای روزی که این قطعنامه صادر شد، روزنامه اطلاعات به نقل از خبرگزاری فرانسه از سازمان ملل گزارش داد که عراق پیش از صدور این قطعنامه آن را پذیرفته است: «متن این قطعنامه توسط اردن که در ماه اکتبر ریاست شورای امنیت را به عهده دارد، تهیه شده و قبلا در یک جلسه کوتاه مشورتی که به درخواست عراق تشکیل شده بود، مورد تصویب قرار گرفته بود.» همچنین سعودون حمادی وزیر امور خارجه عراق در آغاز نشست شورای امنیت که به صدور قطعنامه ۵۲۲ منجر شد اظهار داشت: «کشورش حاضر است در جست‌وجوی یک صلح شرافتمندانه برای پایان دادن به جنگ با ایران همکاری کند و داوری شورای امنیت در این باره را خواهد پذیرفت.»
مصاحبه مطبوعاتی نماینده ایران در سازمان ملل همزمان با جلسه شورا
سعید رجایی خراسانی نماینده ایران در سازمان ملل در این جلسه حضور نیافت و همزما با تشکیل جلسه شورای امنیت، در سازمان ملل در یک مصاحبه مطبوعاتی شرکت کرد و ضمن اعلام این‌که از شرکت در این نشست خودداری کرده گفت «هیچ‌گونه قطعنامه‌ای که شامل محکوم کردن عراق و پرداخت غرامت از سوی بغداد و همچنین بازگشت ۱۲۰ هزار عراقی که به ایران تبعید شده‌اند نباشد را نخواهد پذیرفت.» (اطلاعات، سه‌شنبه ۱۳ مهر ۱۳۶۱)
رجایی خراسانی که در مقابل گروهی از خبرنگاران و نمایندگان رسانه‌های گروهی در ساختمان مقر سازمان ملل سخن می‌گفت، اظهار داشت:
ما معتقدیم که شورای امنیت از عهده وظایفی که منشور سازمان ملل متحد به آن واگذار کرده برنیامد است... در خلال ۲ سال گذشته هنگامی که ۲۰ شهر و ۱۲۰۰ دهکده ایران در اشغال نظامی ارتش عراق بود و اماکن مسکونی، مدارس، بیمارستان‌ها و مساجد ما زیر آتش توپ‌ها و بمباران هوایی عراق قرار داشت، شورای امنیت هیچ اقدامی نکرد و به سکوت اکتفا کرد. این شورا حتی آوارگی ۳ میلیون نفر از مردم مسلمان و بی‌دفاع ما و به شهادت رسیدن هزاران تن دیگر را نیازمند تشکیل جلسه‌ای ندانست. قطعنامه‌های بی‌تفاوت این شورا که جنایتکار و مظلوم را با هم و با یک لحن نصیحت می‌کنند، حاکی از این حقیقت است که شورای امنیت فاقد توانایی اتخاذ یک موضع سازنده برای استقرار عدالت و احیای حقوق مردمی است که با این همه فداکاری برای آزادسازی اراضی اشغالی وطن خود مبارزه می‌کنند.... دفاع مشروع و قانونی ما اینک در شورای امنیت به عندان تهدیدی برای صلح و امنیت بین‌المللی مورد بحث قرار گرفته و این در حالی است که وقتی صلح و امنیت بین‌المللی با حمله و تجاوز عراق به خطر افتاد، شورا به جای این‌که عراق را به خاطر توسل به زور محکوم کند و از او بخواهد قوایش را از ایران خارجه نماید، همچنان تماشاگر بی‌تفاوت صحنه باقی ماند و تنها خواستار برقراری آتش‌بس بدون خروج نیروهای اشغالگر شد. از این رو ما فکر می‌کنیم که شورای امنیت به‌ویژه هنگامی که به ریاست نماینده اردن – کشوری که فعالانه در جنگ تجاوزکارانه عراق علیه ما شرکت دارد – تشکیل شود، پایگاهی نیست که بتواند از عهده استقرار عدالت برآید. (اطلاعات پنجشنبه ۱۵ مهر ۱۳۶۱ ص ۳)
رجایی خراسانی در پاسخ به سوال خبرنگاری درباره موضع جمهوری اسلامی ایران در قبال قطعنامه شورای امنیت گفت: «ما این قطعنامه را رد می‌کنیم... نماینده اردن و ریاست شورا دو روز قبل ضمن ادعای این‌که قبلا هیچ مذاکره‌ای با نماینده عراق نشده و شورا در صدد صدور قطعنامه‌ای نیست و فقط می‌خواهد نظرات طرفین را جویا شود، در پی آن بود که نماینده ایران را به پای میز مذاکره کشانده و آن وقت قطعنامه تهیه‌شده از سوی عراق را به رأی بگذارد و همچنان‌که ما پیش‌بینی می‌کردیم نیز عمل شد.» (همان)
رجایی در مورد تقاضای عراق برای تشکیل جلسه اضطراری شورای امنیت سازمان ملل درباره جنگ تحمیلی و اقدامات شورای امنیت در این رابطه گفت:
«همان‌طوری که می‌دانید، ریاست شورای امنیت ماه به ماه تغییر می‌یابد و این ماه نماینده اردن ریاست این شورا را عهده‌دار شده است. وی در اولین روز ریاست خود در این شورا تصمیم به اظهار محبت و انجام وظایف نسبت به رژیم صدام گرفت و بلافاصله به بهانه حمله اخیرری که از جانب ایران انجام شده جلسه فوری تشکیل داد.» (همان)
او سپس با اشاره به گفت‌وگوهایش با نماینده اردن قبل از تشکیل جلسه شورا، و این‌که نماینده اردن گفته بود قطعنامه‌ای در این جلسه صادر نخواهد شد، افزود: «شورای امنیت چون دفعه‌های پیش دید که ما از شرکت در جلسه آن‌ها خودداری کردیم، این بار گمان کرد که اگر بگوید قطعنامه صادر نخواهد شد، در جلسه شرکت می‌کنیم، ولی ما بنا را بر این گذاشتیم که در این جلسه نیز شرکت نکنیم و مانند قبل، متنی از مواضع‌مان تهیه کردیم و برای دبیرکل سازمان ملل ارسال داشتیم. وی نیز برحسب وظیفه‌اش نسبت به آن اقدام کرد و آن را به عنوان سند شورای امنیت برای ریاست و تمام اعضای آن شورا ارسال داشت... شرکت ما در جلسه شورا کاملا بی‌فایده بود و چیزی را تغییر نمی‌داد، چون کلیه اعضای آن بدون در نظر گرفتن شرایط و رعایت عدالت و با عدم توجه به سخنان طرفین درگیر، فقط دوست دارند به صلح و آتش‌بس رأی دهند و این دقیقا چیزی است که عراق می‌خواهد؛ بنابراین ما در این جلسه شرکت نکردیم، ولی همزمان با جلسه شورای امنیت یک کنفرانس مطبوعاتی که در مقر سازمان ملل تشکیل دادید، مواضع خودمان را به تفصیل به اطلاع کلیه خبرنگاران رساندیم.» (همان)
سعید رجایی خراسانی در پاسخ به این پرسش یکی از خبرنگاران که آیا ایران بعد از پس گرفتن همه خاک خود آتش‌بس را قبول خواهد کرد؟ گفت: «شما خود را جای ما بگذارید. اگر کشورتان مورد تجاوز قرار گرفته و اشغال شده بود، پس از آن‌که طی دو سال فداکاری و جانبازی، دشمن را از خاک خود بیرون راندید، آن‌گاه با تشکر خداحافظی می‌کردید؟ خیر قطعا شما مسائل زیادی دارید که باید با متجاوز حل کنید و اگر نتوانستید آن‌ها را از طریق مسالمت‌آمیز حل کنید، به مبارزه خود ادامه می‌دهید تا حقوق حقه خود را به دست آورید. خسارت‌هایی که عراق بر ما وارد آورده باید پرداخت شود، همچنین باید تضمینی وجود داشته باشد که پس از چند سال دیگر که دشمن نیروی نظامی خود را دوباره بازسازی کرد، به ما حمله نکند. از سوی دیگر حدود ۱۲۰ هزار عراقی که از سرزمین خود رانده شده‌اند و هم‌اکنون ما از آن‌ها میزبانی می‌کنیم، باید حق بازگشت به خانه خود را داشته باشند.» (همان)
رجایی در مورد خسارت‌های ایران طی جنگ تحمیلی و میزان آن گفت: «شما خود باید به صحنه بروید و از نزدیک با فجایع و جنایت‌های رژیم عراق آشنا شوید. خرمشهر یکی از شهرهای بسیار مهم و پرجمعیت کشور ما به‌کلی با خاک یکسان شده است. حال ببینید ویران شدن ۲۰ شهر و ۱۲۰۰ دهکده و بزرگترین پالایشگاه جهان، تعداد زیادی بیمارستان، مدرسه و اماکن صنعتی، شهری و مسکونی دیگر و به‌ویژه شهادت بسیاری از عزیزان‌مان چه ضایعه بزرگی است. فقط بدانید که خسارت خیلی سنگین‌تر از آن است که شما فکر می‌کنید... ایران برای استقرار عدالت و دفاع از حقوق مشروع خود مبارزه می‌کند و در مقابل ارتش کفر عراق همواره سعی کرده برای ادامه تجاوز خود از همه شیوه‌های غیراسلامی و باطل استفاده کند. اکنون نیز به دنبال شکست‌های پی‌درپی خود از لشکر اسلام سعی دارد تا با دادن شعار عربیت اعراب را به طرف خود جلب کند که این امر نیز مشابه موضع نژادپرستانه رژیم صهیونیستی است.» (همان)
قطعنامه از دو کشور چه می‌خواست؟
متن قطعنامه ۵۲۲ شامل موارد زیر بود:
- بار دیگر ضرورت برقراری یک آتش‌بس فوری و پایان دادن به هرگونه عملیات نظامی را درخواست می‌کند.
- درخواست قبلی خود را برای عقب‌نشینی نیروها به مرزهای بین‌المللی شناخته شده تایید می‌کند.
- از تصمیم یکی از طرف‌های درگیر که آمادگی خود را برای همکاری به منظور به کار بستن قطعنامه ۵۱۴ (۱۹۸۲) اعلام کرده با خوش‌وقتی استقبال کرده و از طرف دیگر می‌خواهد که از این روش پیروی کند.
- لزوم به کار بستن بی‌درنگ تصمیم مربوط به اعزام ناظران ملل متحد برای تحقیق، تایید و کنترل آتش‌بس و عقب‌نشینی نیروها را تاکید می‌کند.
- ادامه تلاش‌های کنونی میانجی‌گری و هماهنگ کردن این تلاش‌ها به وسیله دبیرکل سازمان ملل متحد را تایید و تاکید می‌کند.
- درخواست سابق خود را از کلیه کشورهای به خودداری از هرگونه اقدامی که ممکن است به ادامه جنگ کمک کند تاکید کرده و از آن‌ها می‌خواهد اجرای این قطعنامه‌ها را تسهیل کنند.
- از دبیرکل سازمان ملل متحد می‌خواهد ظرف ۷۲ ساعت شورای امنیت را از اقداماتی که برای اجرای مفاد این قطعنامه انجام داده، آگاه سازد. (اطلاعات، ۱۳ مهر ۱۳۶۱)
به دنبال اعلام رای شورای امنیت، خاویر پرز دکوئه‌یار دبیرکل وقت سازمان ملل به شورا گفت: «استقرار نیروهای ناظر سازمان موکول به تایید دو کشور ایران و عراق است.... اگر چنین موافقتی را دریافت دارد، می‌تواند ظرف ۴۸ ساعت نیروهای ناظر را به منطقه اعزام دارد... برای یافتن راه‌حل سیاسی این مشکل به تلاش‌های خود ادامه خواهد داد.» (همان)
اعلامیه وزارت خارجه ایران
کمی پیش از تشکیل جلسه شورای امنیت که منجر به صدور قطعنامه ۵۲۲ شد یعنی در همان روز دوازده مهر ۱۳۶۱ وزارت امور خارجه ایران ضمن صدور اطلاعیه‌ای شورای امنیت سازمان ملل را به خاطر ریاست شاه حسین اردنی که آن را «شریک صدام» در تجاوز به خاک ایران می‌دانست، فاقد صلاحیت لازم برای قضاوت درباره این موضوع خواند. متن این اطلاعیه که روز در صفحه سوم روزنامه اطلاعات به تاریخ سه‌شنبه ۱۳ مهر ۱۳۶۱ منتشر شد به این شرح بود:
در آستانه تشکیل اجلاس شورای امنیت سازمان ملل متحد برای رسیدگی به مسئله جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و تلاش‌های تازه از کشورهای مرتجع در جهت حمایت از رژیم بعث عراق وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران یادآوری و تاکید بر نکات زیر را ضروری می‌داند.
- شورای امنیت به دلیل ریاست نماینده شاه حسین اردنی شریک صدام حسین در تجاوز به خاک جمهوری اسلامی و همچنین به دلیل بی‌توجهی به فریادهای حق‌طلبانه ملت مظلوم و تحت تجاوز ایران در جریان دو سال جنگ تحمیلی فاقد صلاحیت لازم برای قضاوت درباره این امر می‌باشد.
- ملت مسمان ایران هیچ تصمیمی را در رابطه با این جنگ مگر آن‌چه را که با شرایط عادلانه جمهوری اسلامی ایران برای خاتمه جنگ و تامین صلحی شرافتمندانه و انسانی تطابق داشته باشد، نخواهد پذیرفت. به اعتقاد دولت جمهوری اسلامی ایران تا زمانی که متحاوز همچنان در خاک ایران بوده و خسارات جنگ تحمیلی توسط رژیم تجاوزگر عراق تامین نشده باشد، خاتمه جنگ در عین حال که صلح و آرامش واقعی را به منطقه باز نمی‌گرداند، به منزله پاداش برای متجاوز خواهد بود.
- جمهوری اسلامی ایران در عین حال که همواره به کوشش‌های اصیل و حق‌طلبانه بین‌المللی در جهت تامین صلح واقعی ارج نهاده است تلاش‌های شیطانی پاره‌ای کشورهای مرتجع را در جهت حمایت از صدام محکوم کرده و معتقد است که ثمره تلاش‌ها جز استمرار جنگ و ادامه تشنج در منطقه نخواهد بود.
- توجه به ماهیت رژیم‌های مرتجعی که علی‌رغم سکوت خود در برابر تهاجمات امپریالیسم و صهیونیسم به سرزمین‌های اسلامی منابع مادی و انسانی خود را برای مقابله با انقلاب با انقلاب اسلامی در اختیار رژیم عراق می‌گذارند، نشان‌دهنده ماهیت جنگی است که به دستور امپریالیسم آمریکا و به دست صدام به جمهوری اسلامی تحمیل گردیده است.
امت رزمنده ایران علی‌رغم حمایت‌های رژیم‌های مرتجع که از آغاز جنگ تحمیلی همچنان استمرار داشته است، عملیات تدافعی خود را تا قطع کامل تجاوز خاموش شدن آتش دشمن متجاوز و احقاق حقوق حقه خود ادامه خواهد داد.
واکنش هاشمی رفسنجانی
سه روز پس از صدور قطعنامه ۵۲۲، هاشمی رفسنجانی رئیس وقت مجلس و نماینده امام در شورای عالی دفاع در بخشی از خطبه‌های دوم نماز جمعه به صدور این قطعنامه این‌طور واکنش نشان داد:
«... صدام آمده در خاک ما و در بعضی جاها تا ۹۰ کیلومتر جلو آمده، هزار و دویست روستا و ده و شهر را گرفته، هزارها کیلومتر جاده و راه‌آهن را خراب کرده، بیش از هزار کارگاه و کارخانه از موزاییک‌سازی گرفته تا پالایشگاه آبادان را خراب کرده، چند بندر را نابود کرده، هزارها خانه را ویران و دو میلیون انسان را آواره کرده و صدها پل و چند سد خاکی و غیرخاکی را منهدم کرده، صدها مدرسه، اداره، بیمارستان و تاسیسات دیگر شهری را از بین برده، همان روزهای اول تعدادی مردم بی‌گناه را اسیر کرده، مردم عادی خرمشهر و روستاها را وقتی دید نمی‌تواند در مملکت ما بماند، با مواد منفجره‌ای که آورده بود، تا علیه ما به کار برد و برای برگرداندن آن‌ها ماشین نداشت، ساختمان‌های ما را ویران کرد، شهرهایی مثل قصرشیرین، خرمشهر، هویزه، سومار که خبرنگاران آمده‌اند و دیده‌اند که همه را با خاک یکسان کرده و تازه با زور و فشار و فداکاری ما قدم به قدم از خاک‌مان عقب رانده شده و آخر هم به ارتفاعات سوق‌الجیشی پناه برده و این ارتفاعات را در غصب دارد و مردم می‌دانند و یقینا سازمان ملل، آمریکا، سعودی، خبرگزاری فرانسه، آسوشیتدپرس و بی.بی.سی و همه این را می‌دانند و هزار بار ما گفته‌ایم و رفته‌اند دیده‌اند، باز بی‌آبروها می‌گویند ایرانی‌ها خشن و جنگ‌طلب‌اند و صدام صلح‌طلب است.
چقدر این‌ها باید بی‌فرهنگ باشند و چقدر جریان تبلیغاتی باید دروغ و بی‌محتوا باشد. ما امروز در مقابل دشمنی قرار گرفته‌ایم که هیچ‌یک از اصول اخلاقی و انسانی را قبول ندارد و ما می‌خواهیم همه اصول اخلاقی و انسانی را ملاحظه کنیم...
این چه جریان کثیفی است که امروز در دنیا به راه افتاده است در مقابل یک جریان حقی که این‌قدر معصوم است؟ از خاک خودش دفاع می‌کند، در خاک خودش می‌جنگد و برای گرفتن خاک خودش، بهترین جوانانش شهید می‌شود که متجاوزی را بیرون کند. این جنگ‌طلب است و آن صلح‌طلب؟
خواسته‌های ما چیست؟ شما به جای این‌که آن‌قدر به ما فشار بیاورید، به آن‌هایی که جنگ را راه انداخته‌اند فشار بیاورید که این خواسته‌ها را بدهند. ما فردا می‌خواهیم ۱۲۰۰ روستای خراب‌شده را بسازیم، می‌خواهیم ۱۰ شهر ویران را بسازیم. یکی از کارهای شما این بوده که پالایشگاه آبادان را خراب کرده‌اید. پالایشگاهی که ۶۰۰ هزار بشکه در روز نفت تصفیه می‌کرد و بزرگترین پالایشگاه منطقه است، یک کشور ۴۰ میلیونی وقتی ششصد هزار بشکه نفتش را بگیرند، معلوم است که کارخانه‌های دیگرش هم می‌خوابند. نیروگاه‌هایش هم می‌خوابند. اتومبیل‌هایش هم می‌خوابند. حمل و نقلش مخدوش می‌شود و ما می‌خواهیم این‌ها را درست کنیم اگر از شما غرامت جنگ می‌خواهیم چیز زیادی می‌گوییم؟
بندرهای ما را دو سال است تعطیل کرده‌اید، بیش از هزار کارگاه و کارخانه را منفجر کردید و ماشین‌آلاتش را هم از خرمشهر و قصرشیرینی دزدیدند. این‌ها را چه کسی باید بدهد؟ این‌ها ناحق هستند؟ شما با چه کسی طرفید؟ شما خیال می‌کنید همه مردم دنیا کور و کرند؟ من همین جا به دنیا اعلام می‌کنم: گفته‌ایم، تکرار کرده‌ایم و باز هم تکرار می‌کنیم؛ صلح‌دوست واقعی در منطقه ایران است و مطمئنا هیچ‌کس بیش از ایران از صلح خیر نمی‌بیند، برای این‌که ما به انقلاب‌مان اعتماد داریم و فکر داریم و فکر ما در حالت صلح زودتر از حالت جنگ به مردم منتقل می‌شود و ما برای صدور انقلاب‌مان، محیط آرام احتیاج داریم تا محیط متشنج جنگ را، منتهی حاضر نیستیم کرامت یک انقلاب را زیر پا بگذاریم. وقتی که دشمن در خاک ماست و هنوز قسمتی از غرب قصرشیرین و نفت‌شهر و شمال سومار و خیلی جاهای دیگر، هنوز در تصرف شماست.
این میانجی‌ها به جای این‌که بیایند با ما حرف بزنند، بروند با حامیان صدام حرف بزنند که حقوق ما را بدهند و اگر حقوق ما داده شود ما بحثی با کسی نداریم. یکی از حقوق ما همین است که کسی که این همه به دنیا و به منطقه ظلم کرده و به اسلام ظلم کرده، حقوق ما تنها نیست، حقوق عراقی‌ها هم هست رسیدگی کنید که با این ظالم باید چطور رفتار کنیم؟ آیا این حق دارد بماند؟ این که همه فساد دارد حق دارد در رأس یک کشوری بماند؟ از طرفی ما در داخل کشور مشتی لاشخور داریم که منتظرند چیزی پیدا کنند. هستند در مملکت ما کسانی که برای خودشان سابقه مبارزاتی قائل‌اند و مثلا اگر در اثر جنگ، کمبودی پیدا شده، بگویند انقلاب شما غیر از گرانی چه چیز آورده؟ تروریست‌هایی هم هستند که این‌طور مردم را شهید می‌کنند و وقتی که اعدام‌شان کنیم، همین‌ها می‌گویند این انتقام دوطرفه است. ما البته مایلیم که جنگ نباشد و در کشورمان سازندگی باشد و این نیروها بروند در روستاها و نقاط محروم و مملکت الگوی اسلامی بسازیم و به دنیا عرضه کنیم.
ما بار دیگر همه حرف‌های‌مان را تکرار می‌کنیم الان همه وزرای خارجه کشورها در سازمان ملل جمع‌اند. روی این‌که ایران صلح می‌خواهد یا نمی‌خواهد، بحث نکنید. ما صلح می‌خواهیم، دنبال این مطلب بروید که خواسته‌ها ما را بدهید. ما جنگ نمی‌کنیم، اما اگر فکر کنید بدون خواسته‌ها هم ممکن است ما صلح کنیم، این اشتباهی است که کرده‌اید و این راهم بدانید که با حرف‌های شما، مردم ما را با این همه ادله صلح‌خواهی، جنگ‌طلب تصور نخواهند کرد.» (اطلاعات، شنبه ۱۷ مهر ۱۳۶۱، ص ۳)
۲۵۹
نظر شما