به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پول و ثروت زمانی معنا و ارزش واقعی پیدا می‌کند که وسیله‌ای برای نزدیک شدن انسان به خدا باشد، نه عاملی برای فاصله گرفتن از او. قرآن کریم بخشیدن مال در راه رضای الهی را از نشانه‌های تقوا و رسیدن به رستگاری معرفی می‌کند.
بنابر روایت فارس، در صفحه ۵۹۶ قرآن کریم، سه سوره «لیل»، «ضحی» و «شرح» در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و میان مضامین آنها ارتباط معنایی قابل توجهی دیده می‌شود. سوره لیل از معیار حقیقی رستگاری و ارزش بخشش سخن می‌گوید، سوره ضحی با یادآوری نعمت‌های گذشته، پیامبر(ص) را دلگرم می‌کند و این نعمت‌ها را به مسئولیت اجتماعی پیوند می‌زند و سوره شرح نیز از گشایش در کنار دشواری و ضرورت تداوم تلاش سخن می‌گوید. در تفسیر المیزان نیز می‌توان این آیات را در امتداد همین مفاهیم مورد توجه قرار داد.
بخششی که برای معامله با دیگران نیست
آیات پایانی سوره لیل، دو مسیر متفاوت را پیش روی انسان قرار می‌دهد؛ مسیری که پایان آن شقاوت و آتش است و راهی که به پاکی و رضایت الهی منتهی می‌شود.
قرآن درباره گروه نخست می‌فرماید: «لَا یَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَی * الَّذِی کَذَّبَ وَتَوَلَّی»؛ یعنی تنها شقی‌ترین افراد وارد این آتش می‌شوند؛ کسانی که حقیقت را تکذیب کرده و از آن روی گردان شده‌اند.
در نقطه مقابل، «الْأَتْقَی» قرار دارد؛ کسی که از این آتش دور نگه داشته می‌شود. قرآن ویژگی او را چنین بیان می‌کند: «الَّذِی یُؤْتِی مَالَهُ یَتَزَکَّی»؛ او کسی است که مال خود را می‌بخشد تا به تزکیه و پاکی برسد.
در نگاه تفسیری المیزان، آنچه در این بخشش اهمیت ویژه‌ای دارد، تنها میزان مالی نیست که انسان انفاق می‌کند، بلکه انگیزه‌ای است که پشت این عمل قرار دارد. ارزش انفاق در این است که انسان برای چه هدفی و با چه نیتی مال خود را می‌بخشد.
قرآن می‌فرماید: «وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَی»؛ یعنی این بخشش برای جبران لطف و نعمتی از سوی دیگران نیست. انگیزه اصلی چنین انسانی، «إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَیٰ» است؛ یعنی تنها رضای پروردگار برتر را دنبال می‌کند.
بر اساس این نگاه، بخشش زمانی موجب رشد و تعالی انسان می‌شود که رنگ و بوی معامله نداشته باشد؛ نه با هدف مدیون کردن دیگری باشد و نه برای پاسخ دادن به لطفی که پیش‌تر دریافت کرده است. نتیجه این روحیه نیز در پایان سوره وعده داده می‌شود: «وَلَسَوْفَ یَرْضَیٰ»؛ او سرانجام به رضایت خواهد رسید.
خداوند در سخت‌ترین روزها پیامبرش را رها نکرد
سوره ضحی با دو تصویر متفاوت آغاز می‌شود: «وَالضُّحَیٰ»؛ سوگند به روشنایی روز، و «وَاللَّیْلِ إِذَا سَجَیٰ»؛ سوگند به شب، هنگامی که آرام و فراگیر می‌شود.
المیزان در تبیین این دو سوگند، به ویژگی روشنایی «ضحی» و سکون و آرامش «سجی» توجه دارد. پس از آن، خطاب مستقیم به پیامبر(ص) می‌رسد: «مَا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَمَا قَلَیٰ»؛ پروردگارت تو را ترک نکرده و بر تو خشم نگرفته است.
این آیات در شرایطی نازل شد که برای مدتی نزول وحی با تأخیر مواجه شده بود و مخالفان پیامبر(ص) تلاش می‌کردند این وضعیت را نشانه‌ای از پایان ارتباط الهی معرفی کنند. قرآن اما این توقف کوتاه را به معنای پایان مسیر نمی‌داند و به پیامبر(ص) اطمینان می‌دهد که ارتباط با پروردگار قطع نشده است.
سپس نگاه از شرایط کنونی به آینده معطوف می‌شود: «وَلَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولَیٰ»؛ آینده و سرانجام برای تو از گذشته بهتر است. پس از آن نیز می‌فرماید: «وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَیٰ»؛ پروردگارت آن‌قدر به تو عطا خواهد کرد که خشنود شوی.
پیام این آیات آن است که نباید دشواری یک مقطع از زندگی را با سرنوشت نهایی انسان یکی دانست؛ ممکن است یک دوره سخت باشد، اما پایان مسیر می‌تواند با گشایش و رضایت همراه شود.
سه یادآوری مهم؛ یتیمی، گم‌گشتگی و نیازمندی
قرآن در ادامه سوره ضحی، سه مرحله از زندگی پیامبر(ص) را یادآوری می‌کند: «أَلَمْ یَجِدْکَ یَتِیمًا فَآوَیٰ»، «وَوَجَدَکَ ضَالًّا فَهَدَیٰ» و «وَوَجَدَکَ عَائِلًا فَأَغْنَیٰ».
مراد از این آیات، نسبت دادن گمراهی اعتقادی به پیامبر(ص) نیست؛ بلکه سخن از شرایطی است که ایشان پیش از دریافت وحی در آن قرار داشت و خداوند او را به هدایت ویژه خویش رساند. همچنین «عائل» به معنای نیازمند است و آیه بیان می‌کند که خداوند پیامبر(ص) را از نیازمندی به بی‌نیازی رساند.
اما یادآوری این مراحل تنها برای آرامش و دلگرمی پیامبر(ص) نیست. بلافاصله پس از آن، مسئولیت اجتماعی مطرح می‌شود: «فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلَا تَقْهَرْ»؛ پس یتیم را خوار و مقهور نکن، و «وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ»؛ سائل و نیازمند را از خود مران.
به این ترتیب، کسی که خود طعم یتیمی و نیازمندی را در زندگی چشیده است، باید نسبت به افرادی که گرفتار چنین شرایطی هستند، توجه و مهربانی بیشتری داشته باشد.
وقتی نعمت معنا پیدا می‌کند که به دیگران برسد
در پایان سوره ضحی آمده است: «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ»؛ از نعمت پروردگارت سخن بگو.
این آیه را نمی‌توان صرفاً دعوتی برای بازگو کردن دارایی‌ها، موفقیت‌ها یا امکانات شخصی دانست. در فضای کلی سوره، نعمت همواره با مسئولیت همراه است.
خداوند ابتدا از یتیمی، هدایت و نیازمندی پیامبر(ص) سخن می‌گوید و سپس او را به حمایت از یتیم و رعایت حال نیازمند فرمان می‌دهد. بنابراین یاد کردن از نعمت می‌تواند به معنای شناخت سرچشمه نعمت و تبدیل آن به رفتاری درست و مسئولانه باشد.
کسی که از سختی نجات یافته، باید برای دیگران پناه و تکیه‌گاه باشد و فردی که خود از تنگنا عبور کرده است، نباید در برابر گرفتاران و نیازمندان بی‌تفاوت بماند.
در کنار هر سختی، زمینه گشایش وجود دارد
سوره شرح با یادآوری یکی از لطف‌های بزرگ الهی آغاز می‌شود: «أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ»؛ آیا سینه‌ات را برایت گشاده نکردیم؟ سپس از برداشته شدن «وِزْر» و بلند شدن یاد و نام پیامبر(ص) سخن گفته می‌شود: «وَرَفَعْنَا لَکَ ذِکْرَکَ».
اما محور اصلی سوره در دو آیه‌ای است که پشت سر هم تکرار می‌شوند: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا».
تعبیر قرآن تنها این نیست که پس از سختی، آسانی خواهد آمد؛ بلکه می‌گوید «با سختی، آسانی است». بر اساس منطق این سوره، دشواری و گشایش دو وضعیت کاملاً جدا از یکدیگر نیستند، بلکه انسان می‌تواند در دل همان مسیر دشوار، زمینه‌های گشایش را نیز پیدا کند.
در پایان سوره، پس از یادآوری این وعده، فرمان حرکت و تلاش صادر می‌شود: «فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ»؛ هنگامی که از کاری فارغ شدی، خود را به تلاش دیگری واگذار، و «وَإِلَیٰ رَبِّکَ فَارْغَبْ»؛ تنها به سوی پروردگارت رغبت و توجه داشته باش.
در مجموع، آیات این بخش از صفحه ۵۹۶ قرآن کریم تصویری منسجم از زندگی مؤمن ارائه می‌کنند؛ انسانی که در برابر سختی نباید تسلیم شود، در برابر نعمت نباید دچار غفلت شود و در مواجهه با نیاز دیگران نیز نباید بی‌تفاوت بماند.
در این نگاه، گشایش حقیقی نه در متوقف شدن، بلکه در ادامه مسیر، تلاش و حرکت شکل می‌گیرد؛ حرکتی که همه ابعاد آن باید به رضایت پروردگار پیوند بخورد.
تلاوت این آیات قرآن کریم، واقع در صفحه ۵۹۶، را ببینید و بشنوید.
نظر شما