به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، صرفه‌جویی برخلاف تصور برخی افراد، به معنای چشم‌پوشی از رفاه یا تحمل دشواری‌های غیرضروری نیست؛ بلکه نشانه‌ای از مدیریت هوشمندانه منابع و استفاده درست از نعمت‌هایی است که بی‌توجهی به ارزش آن‌ها می‌تواند در آینده، هزینه‌های سنگینی برای جامعه به همراه داشته باشد. این رویکرد، فراتر از یک توصیه اخلاقی، مسئولیتی در برابر نسل‌های آینده است؛ نسلی که حق دارد از منابع موجود برای برخورداری از زندگی شایسته بهره‌مند شود.
بنابر روایت ایکنا، در آموزه‌های دینی، اسراف رفتاری نکوهیده و مغایر با تعالیم اسلامی است. در کنار این تکلیف شرعی، مسئولیت اجتماعی نیز ایجاب می‌کند که پیامدهای مصرف بی‌رویه را جدی بگیریم؛ چراکه هر منبعی که بدون ضرورت هدر می‌رود، می‌توانست بخشی از نیازهای دیگران را تأمین کند یا در مسیر بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه به کار گرفته شود.
با توجه به اهمیت این دو مسئولیت، در سلسله یادداشت‌هایی به بررسی راهکارهای اصلاح الگوی مصرف در زندگی روزمره می‌پردازیم. در هر شماره، یکی از جنبه‌های مصرف را بررسی می‌کنیم و با ارائه پیشنهادهایی ساده و عملی، نشان می‌دهیم که چگونه تغییر عادت‌های کوچک می‌تواند به نتایجی بزرگ برای خانواده، جامعه و آینده کشور منجر شود.
دورریز غذا؛ هزینه‌ای پنهان در زندگی روزمره
افزایش قیمت مواد غذایی، یکی از دغدغه‌های جدی خانوارهای ایرانی است؛ با این حال، دورریز گسترده مواد غذایی نشان می‌دهد که بخشی از منابع اقتصادی خانواده‌ها نیز به دلیل مصرف نادرست از بین می‌رود. این مسئله فقط به ایران محدود نیست و کشورهای مختلف جهان، با وجود تفاوت در سطح درآمد و امکانات، با چالش هدررفت غذا مواجه‌اند.
بر اساس گزارش شاخص دورریز غذا که از سوی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد منتشر شده است، سالانه حدود ۱۷ درصد از غذای عرضه‌شده به مصرف‌کنندگان در جهان هدر می‌رود؛ حجمی که در گزارش مورد اشاره، معادل مصرف سالانه غذای ۶۹۰ میلیون نفر عنوان شده است.
برآورد این گزارش نشان می‌دهد که مجموع دورریز مواد غذایی در جهان به بیش از ۹۳۱ میلیون تن در سال می‌رسد. از این میزان، حدود ۵۶۹ میلیون تن، معادل ۶۱ درصد، در خانوارها هدر می‌رود. سهم خدمات غذایی، از جمله رستوران‌ها، حدود ۲۴۴ میلیون تن، معادل ۲۶ درصد، و سهم فروشگاه‌ها و خرده‌فروشی‌ها حدود ۱۱۸ میلیون تن، معادل ۱۳ درصد، برآورد شده است.
این آمار نشان می‌دهد که خانواده‌ها سهم عمده‌ای در دورریز مواد غذایی دارند و اصلاح رفتار مصرف‌کنندگان می‌تواند نقش مهمی در کاهش این معضل ایفا کند.
ایران؛ سالانه نزدیک به ۶ میلیون تن غذای دورریختنی
هدررفت غذا تنها مختص کشورهای ثروتمند نیست. بررسی‌ها نشان می‌دهد که این پدیده در کشورهای دارای درآمد بالا، متوسط و پایین مشاهده می‌شود و میزان آن نیز از الگوی یکسانی پیروی نمی‌کند.
برای نمونه، بر اساس آمار ذکرشده در گزارش، سرانه سالانه دورریز غذا در اتریش ۳۹ کیلوگرم و در نیجریه ۱۳۹ کیلوگرم است. این رقم در هند نیز به حدود ۵۰ کیلوگرم به ازای هر نفر در سال می‌رسد.
البته تفاوت در میزان دورریز تنها به رفتار مصرف‌کنندگان مربوط نیست. در کشورهای توسعه‌یافته، بخش قابل‌توجهی از هدررفت غذا در مرحله مصرف رخ می‌دهد؛ در حالی که در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، ضعف در تولید، نگهداری، انبارداری و حمل‌ونقل نیز سهم مهمی در از بین رفتن محصولات غذایی دارد.
در ایران نیز ابعاد این مسئله قابل‌توجه است. بر اساس آمار گزارش مورد اشاره، خانوارهای ایرانی سالانه ۵ میلیون و ۸۸۴ هزار تن غذا دور می‌ریزند و سرانه سالانه دورریز غذا در کشور حدود ۷۱ کیلوگرم برآورد شده است.
این میزان هدررفت در شرایطی رخ می‌دهد که بسیاری از خانواده‌ها برای تأمین نیازهای روزمره خود با افزایش هزینه‌ها مواجه‌اند. به همین دلیل، کاهش دورریز غذا را نمی‌توان صرفاً موضوعی اخلاقی دانست؛ این مسئله مستقیماً با اقتصاد خانوار، عدالت در بهره‌مندی از منابع و مدیریت ظرفیت‌های کشور ارتباط دارد.
اسراف در آموزه‌های اسلامی؛ وقتی نعمت هدر می‌رود
در آموزه‌های اسلامی، اسراف از رفتارهای ناپسند و مورد نکوهش قرار گرفته است. در روایات نیز بر پرهیز از هدر دادن نعمت‌ها و توجه به نیازمندان تأکید شده است.
در روایتی منسوب به امام صادق(ع) آمده است که ایشان با مشاهده سیبی که نیم‌خورده رها شده بود، از این رفتار ابراز ناراحتی کردند و به این نکته اشاره داشتند که اگر فردی از غذا بی‌نیاز است، بهتر است آن را به نیازمندی برساند تا از هدر رفتن نعمت جلوگیری شود. این روایت در «مجموعه الاخبار»، باب ۱۷۱، حدیث ۴ نقل شده است.
پیام این آموزه روشن است: ارزش غذا تنها به رفع نیاز فردی محدود نمی‌شود؛ بلکه نحوه برخورد با آن، بیانگر میزان توجه ما به منابع، حقوق دیگران و مسئولیت اجتماعی‌مان نیز هست.
اما برای کاهش این حجم از هدررفت، چه اقداماتی می‌توان انجام داد؟
بدون تردید، دولت و دستگاه‌های مسئول وظیفه دارند با بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، توسعه امکانات نگهداری محصولات کشاورزی و مدیریت زنجیره تأمین، از ضایع شدن مواد غذایی در مراحل تولید تا عرضه جلوگیری کنند. با این حال، بخشی از مسئولیت مستقیماً بر عهده مصرف‌کنندگان است و با اصلاح چند عادت روزمره می‌توان از هدررفت قابل‌توجهی جلوگیری کرد.
خرید آگاهانه؛ نخستین قدم برای کاهش اسراف
یکی از عوامل مهم دورریز مواد غذایی در خانه‌ها، خرید بیش از نیاز است. بسیاری از افراد هنگام خرید، بدون توجه دقیق به میزان مصرف خانواده، مواد غذایی متعددی تهیه می‌کنند؛ محصولاتی که گاهی پیش از استفاده، کیفیت خود را از دست می‌دهند یا فاسد می‌شوند.
تهیه فهرست خرید پیش از مراجعه به فروشگاه، یکی از ساده‌ترین راهکارهای کاهش این مشکل است. خرید بر اساس نیاز واقعی خانواده، پرهیز از خریدهای هیجانی و توجه به موجودی یخچال و کابینت‌ها، می‌تواند از انباشته شدن مواد غذایی غیرضروری جلوگیری کند.
همچنین لازم است هنگام خرید به تاریخ انقضا، شرایط نگهداری و مدت‌زمان ماندگاری محصولات توجه شود. برنامه‌ریزی وعده‌های غذایی متناسب با مواد خریداری‌شده نیز کمک می‌کند تا مواد غذایی پیش از فاسد شدن مصرف شوند.
خرید کمتر اما هدفمند، نه‌تنها دورریز را کاهش می‌دهد، بلکه به مدیریت بهتر هزینه‌های خانوار نیز کمک می‌کند.
میزهای رنگین در فضای مجازی؛ نمایش تجمل به قیمت هدررفت غذا
یکی از رفتارهایی که در برخی محتواهای منتشرشده در فضای مجازی دیده می‌شود، نمایش میزهای مملو از غذا برای یک یا دو نفر است؛ تصاویری که گاهی با هدف تبلیغ رستوران، جلب توجه مخاطب یا نمایش توان مالی تهیه می‌شوند.
چنین تصاویری ممکن است به‌تدریج این تصور را ترویج کنند که سفارش غذاهای متعدد و چیدن سفره‌های پرزرق‌وبرق، نشانه رفاه یا شخصیت اجتماعی است؛ در حالی که ارزش یک مهمانی یا تجربه غذایی، به میزان غذای سفارش‌داده‌شده وابسته نیست.
سفارش متناسب با تعداد افراد و ظرفیت مصرف، رفتاری مسئولانه‌تر است. فرهنگ‌سازی در این زمینه، به‌ویژه در فضای مجازی، می‌تواند به تغییر نگاه جامعه نسبت به مصرف و تجمل‌گرایی کمک کند.
میز پر از غذای اضافه، لزوماً نشانه سخاوت یا شخصیت نیست؛ گاهی فقط تصویری از منابعی است که امکان داشت به شکل بهتری مصرف شوند.
غذای باقی‌مانده را دور نریزیم
یکی از رفتارهای مثبت در سال‌های اخیر، افزایش توجه به بسته‌بندی و انتقال غذای باقی‌مانده رستوران‌ها به خانه است. این اقدام، در صورت رعایت اصول بهداشتی و نگهداری صحیح، می‌تواند از دورریز مواد غذایی جلوگیری کند.
در مهمانی‌ها نیز می‌توان با برنامه‌ریزی دقیق‌تر، تهیه غذا به میزان موردنیاز و نگهداری مناسب مواد غذایی دست‌نخورده، مانع از هدررفت آن‌ها شد. در مواردی که امکان استفاده از غذای سالم و مناسب وجود دارد، انتقال آن به افراد نیازمند از طریق مراکز و مجموعه‌های معتبر نیز می‌تواند راهکاری مؤثر باشد.
البته توزیع غذای باقی‌مانده باید با رعایت کامل اصول بهداشتی، کنترل زمان و دمای نگهداری و اطمینان از سلامت غذا انجام شود. صرف باقی ماندن غذا به معنای قابل‌مصرف بودن آن نیست.
نگهداری اصولی؛ راهی ساده برای افزایش ماندگاری مواد غذایی
بخش دیگری از دورریز مواد غذایی به نگهداری نامناسب آن‌ها در خانه مربوط می‌شود. آشنایی با روش صحیح نگهداری هر محصول، استفاده از ظروف مناسب و بسته‌بندی اصولی می‌تواند مدت ماندگاری مواد غذایی را افزایش دهد.
برای مثال، برخی سبزیجات با استفاده از ظروف مناسب یا بسته‌بندی متناسب با شرایط نگهداری، برای مدت بیشتری تازه می‌مانند. همچنین بسته‌بندی مناسب مواد غذایی برای فریزر، در صورت رعایت دمای استاندارد و اصول ایمنی، می‌تواند به حفظ کیفیت آن‌ها کمک کند.
مرتب‌سازی یخچال نیز اهمیت زیادی دارد. بهتر است مواد غذایی قدیمی‌تر و محصولاتی که باید زودتر مصرف شوند، در قسمت‌های قابل‌مشاهده و در دسترس قرار گیرند و مواد تازه‌تر در جای مناسب نگهداری شوند. این روش کمک می‌کند مواد غذایی فراموش‌شده در انتهای یخچال یا کشوها باقی نمانند و پس از مدتی دور ریخته نشوند.
البته باید به این نکته توجه داشت که تاریخ مصرف، شرایط نگهداری و ویژگی‌های هر ماده غذایی متفاوت است؛ بنابراین، چیدمان یخچال به‌تنهایی کافی نیست و رعایت دستورالعمل‌های نگهداری و توجه به نشانه‌های فساد نیز ضرورت دارد.
تغییر عادت‌های کوچک، نتیجه‌ای بزرگ
کاهش اسراف مواد غذایی، به تصمیم‌های پیچیده و پرهزینه نیاز ندارد. خرید به‌اندازه، برنامه‌ریزی وعده‌های غذایی، نگهداری اصولی، مصرف به‌موقع و پرهیز از تجمل‌گرایی در پذیرایی، مجموعه‌ای از اقداماتی هستند که هر خانواده می‌تواند از همین امروز آغاز کند.
در کنار این اقدامات فردی، بهبود زیرساخت‌های تولید، توزیع و نگهداری محصولات غذایی نیز ضروری است تا از هدررفت منابع در مراحل پیش از رسیدن غذا به سفره جلوگیری شود.
وقتی سالانه میلیون‌ها تن غذا در کشور دور ریخته می‌شود، دیگر نمی‌توان اسراف را عادتی بی‌اهمیت یا مسئله‌ای صرفاً شخصی دانست. اصلاح الگوی مصرف، هم به کاهش هزینه‌های خانوار کمک می‌کند، هم مسئولیتی اجتماعی در برابر نیازمندان و نسل‌های آینده است و هم می‌تواند گامی مؤثر در جهت استفاده بهتر از منابع کشور باشد.
شاید وقت آن رسیده است که به‌جای رقابت در رنگین‌تر کردن سفره‌ها، در درست مصرف کردن نعمت‌ها از یکدیگر پیشی بگیریم.
نظر شما