به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تحولات اجتماعی و پیشرفت‌های زندگی بشر، همواره شیوه زیستن، ابزارها و مناسبات انسانی را دستخوش تغییر کرده‌اند؛ اما آیا می‌توان از این تغییرات نتیجه گرفت که اصول اخلاقی نیز با گذشت زمان اعتبار خود را از دست می‌دهند؟
تغییر سبک زندگی به معنای تغییر اصول اخلاقی نیست
بنابر روایت حوزه، استاد شهید مرتضی مطهری در آثار اخلاقی خود، این پرسش را از زاویه‌ای انتقادی بررسی می‌کند و یکی از زمینه‌های کم‌توجهی به ارزش‌های اخلاقی و آداب مذهبی را در گسترش این تصور می‌بیند که هر آنچه در گذشته معتبر بوده، الزاماً در دنیای امروز کارایی ندارد.
او در کتاب «خطابه‌های اخلاقی» با اشاره به این نگرش می‌نویسد:
«یکی از افکار غلطی که در عصر ما روی علل اجتماعیِ به خصوص در مغزها رخنه کرده و عده بسیاری را نسبت به رعایت اصول اخلاقی و سنن و آداب مذهبی لاقید کرده است، این است که همه چیز در تغیر است و هر چیزی برای مدت موقتی صحیح و معتبر و قابل استفاده است و با گذشت زمان کهنه و فرسوده و غیرقابل استفاده می‌شود ...»
این عبارت، محور اصلی نقد مطهری را روشن می‌کند: تغییر و تحول در زندگی اجتماعی، لزوماً به معنای زوال اعتبار همه ارزش‌های پیشین نیست. از نگاه او، تعمیم شتاب‌زده اصل تغییر به حوزه اخلاق می‌تواند به تضعیف پایبندی به اصولی منجر شود که افراد، بر اساس باورهای دینی و اخلاقی خود، برای زندگی‌شان برگزیده‌اند.
چگونه عفاف و تقوا به نشانه عقب‌ماندگی تبدیل می‌شوند؟
مطهری در ادامه، به شیوه‌ای اشاره می‌کند که در آن، برای تأثیرگذاری بر نگرش زنان نسبت به ارزش‌های اخلاقی، از مفهوم روشنفکری و امروزی بودن استفاده می‌شود. او معتقد است هنگامی که پایبندی به عفت و تقوا با کهنگی و خرافه پیوند داده شود، ممکن است فرد تحت تأثیر این داوری اجتماعی، ارزش‌های پیشین خود را کنار بگذارد.
او در این‌باره می‌نویسد:
«برای فریب دادن یک زن فی‌المثل، چه از این راه بهتر که به او بگویند که اصول عفت و تقوا جزو خرافات است و کهنه شده و تو که روشنفکر و امروزی هستی نباید پایبند این حرف‌های کهنه و پوسیده باشی.»
این بخش از سخنان مطهری، نقد او به استفاده از برچسب‌هایی مانند «کهنه» و «پوسیده» برای زیر سؤال بردن ارزش‌های اخلاقی را نشان می‌دهد. در این چارچوب، مسئله فقط تغییر رفتار نیست؛ بلکه نوعی داوری درباره هویت فرد نیز مطرح می‌شود؛ داوری‌ای که در آن، فاصله گرفتن از سنت‌های اخلاقی به‌عنوان نشانه پیشرفت و پایبندی به آن‌ها به‌عنوان نشانه عقب‌ماندگی معرفی می‌شود.
نگاه مطهری به نسبت نوگرایی و ارزش‌های دینی
از خلال این سخنان می‌توان دریافت که مطهری میان تحول در شیوه‌های زندگی و کنار گذاشتن شتاب‌زده اصول اخلاقی تمایز قائل است. در این نگاه، جدید بودن یک اندیشه یا رفتار، به‌تنهایی دلیل بر درستی آن نیست؛ همان‌طور که قدمت یک ارزش نیز به‌خودی‌خود نمی‌تواند معیار کافی برای رد یا پذیرش آن باشد.
بر این اساس، بحث عفاف و تقوا در اندیشه او صرفاً به یک رفتار فردی محدود نمی‌شود، بلکه با پرسشی گسترده‌تر درباره معیارهای داوری اخلاقی در جامعه ارتباط پیدا می‌کند: آیا ارزش‌ها باید صرفاً بر اساس تغییر سلیقه‌ها و معیارهای رایج هر دوره سنجیده شوند یا برای ارزیابی آن‌ها باید به مبانی اخلاقی و فکری مشخصی رجوع کرد؟
سخنان مطهری در این زمینه، بازتاب‌دهنده دیدگاه دینی او درباره جایگاه عفاف و تقواست؛ دیدگاهی که در آن، نوگرایی به معنای کنار گذاشتن خودکار ارزش‌های اخلاقی تلقی نمی‌شود.
منبع:
استاد شهید مرتضی مطهری،خطابه‌های اخلاقی، جلد اول، صفحه ۱۵۳.
نظر شما