به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، امام صادق (ع) در بخشی از کتاب «توحید مفضل»، به پرسش‌هایی درباره حکمت بلاها، مصیبت‌ها و دشواری‌های زندگی پاسخ داده‌اند. در این روایت، به موضوعاتی همچون علت وقوع حوادث ناگوار، گرفتار شدن نیکوکاران و بدکاران به بلاها و تفاوت برخورداری انسان‌ها از نعمت و آسایش پرداخته شده است.
چرا انسان‌ها در زندگی با بیماری، زلزله، سیل، فقر و دیگر دشواری‌ها روبه‌رو می‌شوند؟ چرا گاهی افراد نیکوکار گرفتار مصیبت می‌شوند، اما برخی ستمگران در رفاه زندگی می‌کنند؟ این پرسش‌ها از جمله موضوعاتی هستند که در بحث حکمت و تدبیر الهی مطرح شده‌اند.
بنابر روایت موسسه نشر معارف اهل بیت(ع)، امام صادق (ع) در گفت‌وگویی که در کتاب «توحید مفضل» نقل شده، به بیان دیدگاه خود درباره فلسفه بلاها و نسبت آن‌ها با زندگی انسان پرداخته‌اند.
چرا بلاها و مصیبت‌ها در زندگی انسان وجود دارند؟
در بخشی از این روایت، امام صادق (ع) به مفضل توضیح می‌دهند که برخی افراد با مشاهده حوادثی مانند بیماری‌های فراگیر، هجوم ملخ‌ها و دیگر آفات، درباره حکمت آفرینش پرسش و تردید مطرح می‌کنند.
در پاسخ به این دیدگاه، در متن روایت به نظم کلی جهان و محدود و گذرا بودن بسیاری از حوادث ناگوار اشاره شده است. بر اساس این بیان، وقوع برخی دشواری‌ها به معنای بی‌حکمتی کل نظام آفرینش نیست و انسان نباید تنها با مشاهده بخشی از واقعیت‌ها درباره همه هستی داوری کند.
در این روایت، همچنین بر این نکته تأکید شده است که برخی از سختی‌ها می‌توانند زمینه‌ای برای بیداری انسان، توجه دوباره به نعمت‌ها و بازنگری در رفتار و مسئولیت‌های او باشند.
نقش سختی‌ها در بیداری و رشد اخلاقی انسان
در ادامه روایت، به تأثیر برخورداری دائمی از آسایش و رفاه بر رفتار انسان پرداخته شده است. بر اساس این بیان، اگر انسان همواره در رفاه باشد و هیچ دشواری‌ای را تجربه نکند، ممکن است از نیازهای دیگران غافل شود و مسئولیت‌های اخلاقی خود را به فراموشی بسپارد.
در مقابل، تجربه سختی می‌تواند انسان را به درک بهتر وضعیت افراد نیازمند، کمک به محرومان و همدلی با گرفتارشدگان نزدیک‌تر کند.
در این بخش، افراد منکر حکمت بلاها به کودکانی تشبیه شده‌اند که از تلخی داروی سودمند شکایت می‌کنند، بی‌آنکه از فایده آن آگاه باشند. این تشبیه در چارچوب استدلال روایت مطرح شده و بر تفاوت میان ظاهر ناخوشایند یک تجربه و پیامدهای احتمالی آن تأکید دارد.
البته این بیان به معنای آن نیست که می‌توان درباره علت هر مصیبت مشخصی با قطعیت داوری کرد یا رنج انسان‌ها را نادیده گرفت؛ بلکه موضوع اصلی روایت، تبیین نگاه کلی آن به حکمت و تدبیر الهی است.
چرا بلاها هم به سراغ نیکوکاران می‌آیند و هم بدکاران؟
یکی دیگر از پرسش‌های مطرح‌شده در این روایت، گرفتار شدن افراد صالح و ناصالح به مصیبت‌های مشترک است.
در متن روایت آمده است که برخورداری از نعمت و مواجهه با سختی، هر دو می‌توانند زمینه‌ای برای تغییر در رفتار انسان باشند. افراد نیکوکار ممکن است در زمان گرفتاری به یاد نعمت‌های گذشته بیفتند و صبر و شکرگزاری را پیشه کنند. در مقابل، برخی افراد خطاکار نیز ممکن است پس از تجربه دشواری‌ها در رفتار خود تجدیدنظر کنند.
از سوی دیگر، برخورداری از سلامتی و آسایش نیز می‌تواند برای افراد مختلف زمینه‌های متفاوتی فراهم آورد؛ چنان‌که یک فرد از نعمت‌های خود برای کارهای نیک بهره می‌گیرد و فردی دیگر ممکن است از همان امکانات برای رفتارهای نادرست استفاده کند.
بر این اساس، در نگاه مطرح‌شده در روایت، نمی‌توان تنها از روی برخورداری از رفاه یا گرفتار شدن به مصیبت، درباره ارزش اخلاقی افراد قضاوت کرد.
چرا گاهی انسان‌های خوب گرفتار مصیبت‌های سنگین می‌شوند؟
در بخش دیگری از روایت، موضوع بلاهایی مطرح می‌شود که به جان انسان آسیب می‌رسانند؛ مانند آتش‌سوزی، غرق شدن، سیل و زلزله.
این پرسش از آن جهت اهمیت دارد که برخی حوادث، خسارت مالی یا ناراحتی موقت نیستند، بلکه ممکن است به مرگ انسان‌ها و رنج عمیق بازماندگان منجر شوند.
در پاسخ روایت، به تفاوت میان زندگی دنیا و آخرت و این دیدگاه دینی اشاره شده است که سرانجام انسان‌ها تنها به زندگی مادی محدود نمی‌شود. بر اساس این نگاه، بخشی از حکمت حوادث ممکن است برای انسان آشکار نباشد و داوری نهایی درباره آن‌ها نیازمند توجه به افقی فراتر از زندگی دنیوی است.
با این حال، از متن روایت نمی‌توان نتیجه گرفت که علت دقیق هر حادثه یا رنج شخصی برای ما معلوم است. همچنین اعتقاد به حکمت الهی، مسئولیت انسان‌ها برای پیشگیری از آسیب‌ها، امدادرسانی به حادثه‌دیدگان و کاهش رنج دیگران را از بین نمی‌برد.
چرا خداوند به ستمگران مهلت می‌دهد؟
از دیگر پرسش‌هایی که در «توحید مفضل» مطرح شده، این است که چرا برخی ستمگران در دنیا مجازات فوری نمی‌شوند و گاهی افراد صالح با فقر و گرفتاری روبه‌رو هستند.
در این روایت، پاسخ با تأکید بر اختیار انسان و اهمیت انتخاب آگاهانه اعمال نیک مطرح شده است. اگر هر رفتار نادرست بلافاصله با مجازات دنیوی روبه‌رو می‌شد و هر عمل نیک فوراً پاداش مادی دریافت می‌کرد، انگیزه انسان برای انتخاب اخلاقی و عمل بر اساس ایمان و مسئولیت‌پذیری، معنای دیگری پیدا می‌کرد.
در این نگاه، زندگی دنیا عرصه انتخاب و آزمون است و تأخیر در مجازات برخی ستمگران یا برخورداری برخی افراد از نعمت، لزوماً به معنای تأیید رفتار آنان یا بی‌عدالتی در نظام آفرینش نیست.
این بخش از روایت همچنین بر این نکته تأکید دارد که انسان نباید ثروت و قدرت را نشانه قطعی رضایت الهی و فقر و گرفتاری را نشانه بی‌ارزشی افراد بداند.
جمع‌بندی؛ حکمت بلاها از نگاه امام صادق (ع)
در مجموع، روایت نقل‌شده در کتاب «توحید مفضل» به این موضوع می‌پردازد که مشاهده حوادث ناگوار، به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره بی‌حکمتی جهان کافی نیست. در این متن، سختی‌ها در کنار اختیار انسان، مسئولیت اخلاقی، صبر، شکرگزاری و باور به زندگی آخرت بررسی شده‌اند.
یکی از پیام‌های اخلاقی این روایت، پرهیز از قضاوت شتاب‌زده درباره سرنوشت افراد است؛ زیرا نه برخورداری از نعمت، به‌تنهایی نشانه برتری اخلاقی است و نه گرفتار شدن به مصیبت، دلیل بی‌ارزشی یا مجازات قطعی انسان به شمار می‌رود.
منبع:کتاب «توحید مفضل»، ترجمه نجف‌علی میرزایی، صفحات ۱۵۲ تا ۱۶۳.
نظر شما