۱ـ تعداد نهادهای مدنی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان چنان اندک است که شکل‌گیری هر حرکت و ایده‌ای جای خرسندی و خوشنودی دارد. حال اگر ایده‌ای با وجود همه موانع و دشواری‌ها به پانزده سالگی برسد، اتفاقی نادر و لایق شکرگزاری و شادمانی است. نهادها، جشنواره‌ها و یا رویدادهای حوزه ادبیات کودک و نوجوان که به پانزده سالگی رسیده‌اند چنان اندک و انگشت‌شمارند که می‌توان این اتفاق را خبری ملی و مایه خجستگی برای همه اهالی ادبیات کودک دانست.
۲ـ جدا از ماندگاری، لاکپشت پرنده با توفیق هم همراه بوده است. گرچه پژوهش و آماری از اثرگذاری فهرست‌های کتاب در بازار و فروش کتاب و یا مقبولیت و محبوبیت جشنواره‌ها در میان پدیدآورندگان، ناشران، کتابفروشان و خانواده‌ها در دست نیست. دریافت عمومی نشان می‌دهد که این نشان توانسته به شهرت و جایگاه مشابه مهم‌ترین فهرست‌ها و جشنواره‌های دولتی و غیردولتی ایران که بعضاً از عمری چندبرابر و امکاناتی بسیار متفاوت برخوردارند، دست یابد و این خود موفقیت و دستاوردی بزرگ است.
۳ـ من شناخت مستقیم و کاملی از ساختار و سازوکار این نشان و جایزه ندارم اما اینقدر می‌دانم که جمع ده بیست نفره‌ای از چهره‌های ادبیات کودک و نوجوان که برخی بسیار و برخی تاحدی شناخته‌شده هستند، به طور منظم کتاب‌های کودک و نوجوانی را که به دست‌شان می‌رسد بررسی می‌کنند و از یک تا شش نشان لاکپشت به هر کتاب می‌دهند. در پایان هر فصل، فهرست کتاب‌هایی که سه نشان و یا بیشتر کسب کرده‌اند منتشر می‌شود و همچنین به بهترین کتاب‌های سال نشان طلایی و نقره‌ای اهدا می‌گردد.
در سایت و ویکی‌پدیای این نشان درباره ملاک‌ها و شیوه کار داوران توضیحات خوب و مفصلی داده شده. همچنین درباره هویت و ماهیت آن به این اشاره شده که این فهرست به عنوان ضمیمه «پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان» متولد شده و امروز با همراهی «شهر کتاب» به فعالیت می‌پردازد.
۴- با این حال هنوز جا دارد ماهیت این نشان شفاف‌تر بازگو شود. براساس دریافت‌های کلی طی این سال‌ها می‌دانیم این نشان را علی‌اصغر سیدآبادی، نویسنده شناخته شده ادبیات کودک که فعالیت‌ها، بنیان‌گذاری‌ها، آثار، مسئولیت‌ها و دستاوردهای فراوان دیگری هم داشته است، در زمانی که سردبیر «پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان» بوده است شکل داده است. در سال‌هایی فهرست لاکپشت پرنده به انضمام پژوهشنامه منتشر می‌شد. در مدت نسبتاً کوتاهی هم نشریه‌ای با نام «لاکپشت پرنده» منتشر می‌شد که صاحب امتیازش همچون پژوهشنامه، مهدی حجوانی بود. محل دریافت کتب ارسالی ناشران دفتر مرکزی شهر کتاب و محل برپایی رویدادهای لاکپشت پرنده کتابفروشی‌های آن موسسه است. همچنین طی این سال‌ها محل نگهداری کتاب‌ها و جلسات منظم داوران این نشان ساختمان «انجمن نویسندگان کودک و نوجوان» بوده است. ممکن است این نشان، زیرمجموعه‌ای متعلق به یکی از و یا هر سه این نهادها (پژوهشنامه، شهر کتاب و یا انجمن) باشد و یا در قالب شرکت یا مؤسسه‌ای شامل چند سهامدار حقیقی یا حقوقی به ثبت رسیده باشد.
شهر کتاب در سایت رسمی خود این نشان و جایزه را به طور کامل برآمده و متعلق به خود معرفی کرده است. انجمن نویسندگان کودک و نوجوان در سایت خود توضیحی درباره نسبتش با این نشان درج نکرده و پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان گویا فعلا سایت رسمی و فعالی ندارد.
به گمانم روشنگری درباره مالکیت این برند، سازوکار مدیریت آن، چگونگی تأمین هزینه‌ها، نحوه و ملاک انتخاب داوران، نسبت جایزه با حامیان، میزان جامعیت و تمام‌شماری همه کتب منتشره کشور اعم از ناشران دولتی، مذهبی، شهرستانی و کوچک، طراحی فهرست درهم‌کرد و قابل جستجو بر اساس مولفه‌های گوناگون، اعلان مورد توجه‌ترین ناشران و نویسندگان و مترجمان طی کل دوره، انتشار اسامی آثار راه‌نایافته به فهرست و ... در تثبیت هرچه بیشتر و ارتقاء جایگاه فرهنگی و اجتماعی آن مفید خواهد بود.
۵ـ جدا از فهرست‌های فصلی و نشان‌های طلایی و نقره‌ای سالانه، یکی دیگر از فعالیت‌های لاکپشت پرنده که با وجود اهمیت و ارزش فراوان کمتر شناخته شده و از آن صحبت می‌شود «نشان ویژه» است. درباره ماهیت و قواعد اعطای «نشان ویژه» متن و شیوه‌نامه‌ای نیافتم اما چنین برداشت می‌شود که این نشان به پاس کارنامه حرفه‌ای هر فرد و یک عمر فعالیت ارزشمند و اثرگذار به چهره‌های اصلی ادبیات کودک اهدا می‌شود و می‌توان آن را به جوایز نوبل و آستریدلیندگرن و یا نشان «چهره‌های ماندگار» و یا «جایزه فارابی» در ایران تشبیه کرد. فهرست کاملی از برندگان این نشان در پانزده سال گذشته را نیافتم اما در میان برگزیدگان به نام‌های پرافتخاری برمی‌خوریم. چنین اتفاقی یک ضرورت ملی است که سایر نهادهای دولتی و خصوصی مرتبط از وزارت ارشاد، کانون، آموزش و پرورش، فرهنگستان‌های زبان و هنر و ... و یا شورای کتاب کودک، انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، انجمن فرهنگی ناشران کتاب کودک و ... از آن غفلت کرده‌اند و نهادی به نسبت کوچک و کم‌سابقه به تنهایی سال‌ها بار آن را به دوش کشیده و بی‌سر و صدا و حاشیه به ایفای نقش فرهنگی و مسئولیت اجتماعی خود پرداخته است.
۶ـ با همه اینها به نظرم مهم‌ترین کار ویژه و خاص‌ترین دستاورد لاکپشت پرنده هیچ‌کدام از اینها نیست. بلکه لاکپشت پرنده تنها نهاد ایرانی بوده و هست که در عرصه بین‌المللی ادبیات کودک و نوجوان به گزینش چهره‌هایی و اعطای جایزه می‌پردازد. لاکپشت در جشن‌های فصلی یا سالیانه گهگاه تقدیرنامه‌هایی به نویسندگان غیرایرانی اهدا می‌کند. این اتفاق ساده و کوچک در چرخه ادبیات کودک ایران بی‌همتاست. ایران با وجود جایگاه قابل قبول بین‌المللی و سابقه خوب و کمیت و کیفیت پذیرفتنی در این عرصه، هیچ‌گاه به شکل روشمند و مستمر جایزه‌ای به نویسندگان خارجی نداده است.
پیش‌تر و در دهه‌های هفتاد و هشتاد سه دوره مسابقه بین‌المللی تصویرگری در ایران برگزار شد که متأسفانه تداوم نیافت اما در حوزه متن به یاد نمی‌آورم. در قبل و بعد از انقلاب هیچ نهاد دولتی یا خصوصی به شکلی نهادینه به نویسندگان غیرایرانی جایزه داده باشد. حتی شورای کتاب کودک که ماهیتاً نهادی بین‌المللی است تا جایی که می‌دانم چنین نکرده است. این دستاورد لاکپشت نشان می‌دهد کنشگری و ایفای نقش درست در عرصه جهانی منوط به بودجه‌های دولتی و روابط سیاسی نیست و در جمع‌های کوچک هم می‌توان با ابتکار و همت و تلاش گام‌های موثر و موفقی برداشت.
نظر شما